Lajmet e fundit
Rita Copeland
Si na “njofton” Homeri me alegorinë?
Nuk është realisht Homeri që na prezanton me alegorinë, por janë lexuesit e mëvonshëm të Homerit ata të cilën e lexojnë Homerin alegorikisht. Homeri - për proceset reale të leximit alegori - mund ta ketë përdorur termin hyponoia që do të thotë “kuptim që gjendet përfund diçkaje tjetër” Andaj Homeri u bë subjekt i interpretimit alegorik dhe me këtë nënkuptoj leximin e gjithçkaje, leximit të një teksti, leximi i një objekti sikur përmban kuptime të thella filozofike dhe transcendentale, teologjike, qofshin ato projekte artistike apo kur i lexoni yjet, apo kur lexoni natyrën në atë mënyrë që prodhon disi të vërteta transcendentale.
Pse historia e alegorisë është thelbësore në kuptimin e definicionit të saj?
Kjo është shumë e mirë sepse përdorimi ynë modern i fjalës alegori krijon shumë huti. Ju i pyesni 12 njerëz në një seminar se çfarë kuptojnë me alegori dhe të gjithë do t’ju thonë diçka ndryshe, andaj në mënyrë që ta qartësojmë këtë: Prej nga vjen nocioni ynë modern i alegorisë? A vjen nga asgjëja? A ishte gjithmonë i këtillë? Jo.
Termi allegoria në latinisht kishte tjetër kuptim në kulturën latine dhe ai allegoria në greqisht kishte tjetër kuptim në atë greke.
Kultura e krishterë pastaj e mori përsipër për zbulimin e mistereve të biblës, dhe ne tani e konsiderojmë një alegori letrare. Mund ta marrim një shembull, nëse duhet dhënë një shembull të alegorisë të letërsisë. Mund të jetë diçka që e përdor personifikimin, kemi prirje të mendojmë për narracionet e personifikimit si alegori.
Nocioni që narracionet e personifikimit janë alegori të nivelit më të lartë, është diçka që erdhi në shekullin e tetëmbëdhjetë. Kritikëve të shekullit të tetëmbëdhjetë nuk u pëlqente tollovia, nuk u pëlqente inkoherenca, dhe mendonin që këto narracione të Mesjetës apo ato të Renesancës ishin të zbukuruara me kuptime të shumëfishta, dhe kishin nevojë që disi të ishin kufizuara, dhe atyre u pëlqente personifikimi, sepse me personifikim gjithmonë e dini se çfarë jeni duke marrë. Nëse hasni në një personazh që e ka emrin Bukuri, që flet me një personazh që e ka emrin Drejtësi, që flet me një personazh që e ka emrin e Vërteta, ju mjaftueshëm e dini se çfarë jeni duke kuptuar.
Andaj kjo është ajo, ata e kufizonin alegorinë në atë definicion dhe duke vepruar kësisoj, ata po ashtu i dhanë hov nocionit tonë që alegoria është zhanër që nuk ka qenë gjithmonë i tillë.
Do t’jua jap edhe një shembull tjetër. Tekstet madhore mesjetare perëndimore për të cilat ne tani i mendojmë si alegori, “Romanca e Rozës” , “Komedia e Dantes,” e shumë tekste të tjera, ato kurrë nuk e quajtën veten alegori, ato kurrë nuk e përdorën atë term për veten e tyre. Ato e quanin veten romanca, fabula por kurrë nuk e përdorën fjalën alegori.
Andaj ne si modernë po e përdorim atë që është fjalë e shekullit tetëmbëdhjetë duke e aplikuar për lloje të caktuara të narracioneve, dhe po e përdorim edhe për Mesjetën apo për gjithçka për të cilën mendojmë se konstituon narracion alegorik.
Prandaj historia është e rëndësishme për atë se çfarë ka ndodhur në pika të ndryshme në kohë dhe ju mund t’i gjurmoni ato pika që kanë ndodhur përgjatë rrugës, për shembull kur ndodh diçka, kur dikush e përdor një fjalë në antikitetin e vonshëm në një mënyrë të re, kur dikush tjetër në antikitetin e vonë mbetet i hutuar nga ajo fjalë. Për shembull, si korrespondon ajo fjalë me atë që unë e kuptoj nga ajo fjalë? Kur dikush nga Mesjeta e hershme tenton t’i pajtojë ato që tash janë dy ide të alegorisë që bien ndesh me njëra-tjetrën. Kur njerëzit në shekullin e dymbëdhjetë tentuan të shpiknin një fjalor të ri në mënyrë që t’i mënjanojnë problemet. Njerëz, veprimtaria e të cilëve realisht mund të konsiderohej alegori, si për shembull Spenseri, poeti i Renesancës, poema e tij “Mbretëresha e zanave”, ai nuk flet realisht për punën e tij si alegori edhe pse flet për alegorinë brenda veprës së tij por nuk e karakterizon krejt veprën e tij si alegori. Andaj çfarë bëjmë kur hasim në tërë këto nocione konfliktuale? Shkurtimisht, ja pse është e rëndësishme ta dimë historinë e alegorisë.
Si ia ka parë hairin letërsia alegorisë?
Kjo është një pyetje fantastike. Shumë mirë. Gjeneza e alegorisë, përdorimet e para të termit allegoria ndodhën në filozofi. Dhe është neoplatonizmi. Neoplatonistët e antikitetit të vonë të cilët e përdorin termin si mënyrë për të folur për misterin dhe rezonancën e gjërave të cilat ata po i interpretojnë dhe përdoret për të nënkuptuar një proces të interpretimit. Të interpretimit të materialit ezoterik. Do t’i kthehem menjëherë pyetjes suaj se si ka përfituar letërsia nga alegoria. Fjala alegori graviton në sferën letrare. Në letërsi, më lejoni ta them kështu, në traktatet e hershme retorike, nocioni i alegorisë është një ide mjaft e shtrënguar, është një tjetër lloj dekorimi, të thoni një gjë dhe ta nënkuptoni një gjë tjetër. Është etimologjia e termit. Andaj, mund të jetë një zbukurim i mirë për tekstin, por letërsia pëlqen që ta mbulojë veten, andaj ato tekste për të cilat mendojmë se janë alegorike, janë ato tekste të cilat me vetëdije dhe qëllimshëm po e mbulojnë kuptimin e tyre duke vënë diçka në sipërfaqe, dhe diçka tjetër nën të, dhe gjithashtu na ftojnë në interpretim. Ju po ashtu mund të thoni që ëndrrat janë alegorike, së paku në mënyrën se si Frojdi i kupton ëndrrat. Ëndrrat e thonë një gjë dhe nënkuptojnë diçka tjetër, dhe është puna jonë që si interpretues të arrijmë te kuptimi i tyre i brendshëm. Andaj letërsia e ofron veten e saj për sa i përket asaj se çfarë ne sot quajmë letërsi; e ofron veten si diçka shumë e rëndësishme, si diçka që përmban një kuptim të thellë brenda vetes edhe nëse nuk e quan veten alegorike.
Si paraqitet alegoria në letërsi e si në filozofi e shkrime fetare?
Le ta vëmë filozofinë dhe religjionin në të njëjtën kategori. Kur ju e hasni alegorinë në filozofi dhe fe, ajo që ju zakonisht e hasni është një metodë alegorike e të lexuarit. Një metodë alegorike e interpretimit. E merrni një tekst, sipërfaqen, dhe thoni, kjo duhet ta ketë një kuptim më të thellë. Për shembull, kjo figurë në bibël e parafiguron një tjetër figurë më vonë në bibël. Apo ky pasazh në bibël mund të lexohet në mënyrë rezonante si nënkuptues i shpëtimit apo nënkuptues i ndonjë krize morale. Andaj kjo është një alegori interpretimit.
Si e hasim alegorinë në letërsi? Kjo është një pyetje shumë e gjerë. Pikë së pari do t’i kthehem dallimit tim fillestar midis filozofisë dhe letërsisë. Kur e hasim alegorinë në letërsi, krijuesi apo krijuesja e tekstit mund të mos e ketë menduar se ajo që po e shkruan është alegori. Por kur i qasemi një teksti sikur është alegorik, ne po ia atribuojmë autorit një kuptim thellësisht tjetër e që është puna jonë që ta zbulojmë dhe ta sqarojmë.
Do të thosha që janë dimensione të tjera të alegorisë në letërsi e të cilat janë shumë të dobishme për të menduar për to. Për shembull: satira. Satira politike. Satira politike është posaçërisht e përshtatshme për atë që e quajmë alegori pasi që vërtet mund ta thotë një gjë dhe mund të nënkuptojë diçka tjetër. Shembulli në kulturën letrare moderne angleze është “Ferma e Kafshëve e Xhorxh Oruellit që është një kritikë dërrmuese e Stalinizmit e që sigurisht Oruelli plotësisht e kishte zët në socializëm. Andaj, kafshët në fermën e kafshëve realisht përfaqësojnë dhe mund të interpretohen si dinamika të një shteti autoritar. Nuk ishte e domosdoshme për Oruellin që ta realizonte këtë fshehtazi, por ne krejt mund të dimë për tekste që qëllimisht e kanë mbuluar veten e tyre në mënyrë që autori të mos akuzohej për shkelje, të mos akuzohej për diçka që është kundër shtetit apo për të cilën nuk do të akuzohej se ka bërë ndonjë kritikë. Prandaj, është një mënyrë e përsosur e mbulimit.
Vlera e alegorisë te romanet & tregimet për fëmijë
Ky është një shembull i mrekullueshëm dhe më pëlqen shembull i ”Zotit të Mizave”. Është interesante, nuk e di nëse “Zoti i mizave” ishte shkruar me vetëdije si një alegori. Por sigurisht funksionon si i tillë. Funksionon edhe njëherë si kritikë ndaj shtetit. Sigurisht funksionon si kritikë e çfarëdo lloj arrogance njerëzore e të qenët të civilizuar. Supozoj se ajo që mund ta thoni për këtë, edhe sa i përket nëse ua mësoni fëmijëve, se ajo që e ofron një tekst alegorik është diçka më e komplikuar me më shumë nuanca se sa një fabulë e thjeshtë morale, për shembull fabula e milingonës dhe karkalecit e cila është një fabulë shumë e mirë që duhet bërë detyrat e shtëpisë dhe të mos mbeteni prapa. Por çfarë një tekst alegorik apo një tekst që mund të lexohet politikisht mund të bëjë është të ofrojë një raport të zgjeruar të ndërlikimeve të jetës njerëzore andaj keni absolutisht të drejtë pasi i lejon lexuesit - qofshin ata fëmijë apo të rritur - që të jenë empatikë, kështu që po.
Rëndësia e procesit të interpretimit të alegorisë
Do të thosha që posaçërisht shkrimtarët modernë nuk janë qëllimshëm apo vetëdijshëm duke shkruar alegori, porse vepra e tyre rezononin aq shumë saqë pranohet sikur është alegorike. Po mendoja, para kësaj interviste, për romanet që ftojnë për një lloj të caktuar të leximit. “Thertorja-Pesë” e Kurt Vonnegutit mund të jetë realisht një shembull, andaj a mund të lexohet ai roman si alegori e çrregullimit të stresit post-traumatik? Sigurisht që mund të lexohet për hir të vetë asaj si roman lufte dhe roman fanta-shkencë, por po ashtu shtron pyetje të mëdha morale për çmimin e luftës, por nuk po i bën thjesht apo pyetje në mënyrë eksplicite. Nuk po thotë që: ja, këto janë kostot e luftës. Por ajo që po e bën është që po jua ofron një narracion të vazhdueshëm dhe kompleks që në mënyrë të pashkëputur po ju fton për interpretim, andaj mendoj që nëse dikush do ta intervistonte Kurt Vonnegutin nuk jam e sigurt që ai do të thoshte që qëllimisht është nisur që ta shkruajë një alegori.
Mund ta kujtoj një shembull çasti për dikë që mendon në mënyrë alegorike. Ajo nuk shkruan romane por është artiste konceptuale. Ajo është Cindy Sherman, e cila i merr fotografitë që duken që janë fotografi prej filmave, por që nuk janë të tilla dhe vetëm duken ashtu; apo ajo dëshiron që ta veshë veten sikur është oborrtare e Renesancës. Dhe gjëja të cilën ajo po e mendon është një rrëshqitje midis shenjës dhe shënjuesit. Ajo vërtet po mendon nëse ju pëlqen për alegorinë si formë e tjetërsimit. Nuk ka një referent në këto fotografi pretenduese filmash apo në këtë film pretendues, edhe pse duket saktësisht si ndonjë film noar, apo ndonjë film i Hiçkokut, andaj e keni këtë sipërfaqe realisht të fuqishme e që është fotografia që ajo ia shkrep vetes ku ajo vishet sikur është në ndonjë film apo si ndonjë oborrtare e Renesancës, por që nuk ka një referent prapa. Kështu që ajo po luan me idenë që në një kuptim i gjithë komunikimi është alegorik. Nëse mendoni për alegorinë sikur teoricieni i shekullit njëzet, Poll de Mani, atëherë e mendoni si domosdoshmëri e secilit lloj të të shkruarit, që alegoria ishte vetë gjendja e të shkruarit - alegoria si rrëshqitje midis asaj që e thua dhe asaj që e nënkupton dhe që vetë gjendja e të shkruarit është një humnerë midis atyre dy pikave, dhe e cila nuk mund të mbyllet kurrë.
Ndihma e të lexuarit alegorik në zbërthimin e shkrimeve të vjetra
Fillimisht do të thosha që pothuajse çdo tekst i famshëm letrar është lexuar si alegorik në një kohë apo tjetër. Për shembull, në Mesjetë, njerëzit që e lexonin Virgjilin alegorikisht, thoshin që Virgjili jo vetëm që po e tregon një tregim të mirë, por që Virgjili realisht po flet si filozof dhe kur ai e tregon një tregim të mirë, ai e përdor këtë formë.
Por nëse ju realisht e lexoni si filozof, ju duhet ta ndryshoni radhitjen e tregimit dhe kështu ju realisht do ta kuptoni mesazhin e thellë filozofik dhe ky është një shembull i një momenti partikular të leximit alegorik të Virgjilit apo Homerit apo të kujtdo tjetër si mënyrë e justifikimit të tyre, dhe kjo është e rëndësishme.
Bibla sigurisht është teksti më i mirë i alegorizimit. Njerëzit e lexojnë biblën alegorikisht në të gjitha mënyra dhe ia sjellin kontekstit të tyre, andaj mund të thoni dhe mendoj që këtë po e kërkoni me pyetjen tuaj. Do të thosha që të lexuarit e një teksti alegorikisht nuk ju tregon aq shumë për kontekstin e autorit sa ju tregon për vetë momentin tuaj historik. Çfarë është e rrezikuar në momentin tuaj historik? Jam e sigurt që kishte lexues të “Fermës së kafshëve” të cilët nuk mendonin se ishte alegori, e të cilët vetëm e lexonin dhe u pëlqente, si dhe mendonin se ishte një roman i mirë për një hambar me disa derra arrogantë, por ata lexues të cilit ishin shumë të ndjeshëm ndaj momentit në të cilin po jetonin, mund ta merrnin “Fermën e Kafshëve” dhe ta lexonin si një kritikë dërrmuese të autoritarizmit qoftë ai autoritarizëm fashist, apo komunist apo lloj i autoritarizmit imperialist andaj mendoj që kur e lexoni një tekst alegorikisht, ai ju tregon për momentin.
Në anën tjetër do të thosha po ashtu që janë disa tekste shumë të qarta që po jua kërkojnë dhe po ju ftojnë që ta bëni një lloj leximi të caktuar. Si “Mbretëresha e zanave” e Spenserit që është një shembull i përsosur. Është një poemë sa për një romancë oborrtare të një kalorësi që niset për kërkim, po aq edhe për politikën elizabetiane, për reformimin protestant, për konfliktin midis protestantëve dhe katolikëve, për madhështinë imperialiste të Anglisë së shekullit gjashtëmbëdhjetë. Ai është një tekst që realisht po na fton ta lexojmë dyfish, ta lexojmë tregimin por pastaj po ashtu shumë qartazi, për sa i përket personifikimit dhe emrave, konfliktet e periudhës elizabetiane janë të paraqitur në ata emra. Ju zbuloni shumë për Anglinë elizabetiane nëse e lexoni në mënyrën që Spenseri dëshiron që ju ta lexoni.
Përdorimi i alegorisë në sistemet shtypëse
Është një kanal. Mënyrë e vënies në shprehje të kritikës, kritikës politike. Absolutisht. Mendoj që ka mënyra të ndryshme, dhe alegoria është shumë interesante. Mendoj që ka edhe shembuj të tjerë. Më lejoni të gjej shembuj nga dekada e dekada më parë. Dikush mund të thotë që tregimet e vendosura në hapësirë që emetohen në televizion, apo që vinë si filma, posaçërisht në1960-tat dhe 1970-tat, ishin kritika të mbuluara ndaj Luftës së Ftohtë, andaj, nuk e di nëse e keni parë ndonjëherë serinë Star Trek, flet gjithmonë për një projekt të mirë dhe madhështor të djemve me aksent amerikan që i takojnë të Tjerët diku dhe disi, duke e transformuar Tjetrin në dikë apo në diçka që është i pëlqyeshëm për interesat e ndërmarrjes së anijes së tyre yjore dhe misionit të tyre për të shkuar përtej ku askush nuk ka shkuar më parë. Por është realisht një mënyrë e evangjelizmit. Andaj ju mund të thoni që çfarë Star Trek po bënte është që po i vinte në shprehje ankthet për Luftën e Ftohtë. Ju po ashtu mund të thoni që ishte njëfarë kritike e mbuluar ndaj politikave të Luftës së Ftohtë andaj ky është një lloj shembulli i largët i prurjes së gjërave në situatat më aktuale.
Sigurisht, të shkruarit qëllimshëm nën një mbulesë të caktuar të fiksionit është një mënyrë për autorët që nën çdo lloj regjimi shtypës të vënë në shprehje lloje të ndryshme të kritikës për të cilat ata nxiten t’i bëjnë.
