Lajmet e fundit
Shelley Fishkin
Si i shërbejnë shkrimet e Mark Twainit drejtësisë shoqërore?
Mark Twaini ishte shumë i shqetësuar me aftësinë tonë për ta gënjyer veten dhe njëri-tjetrin në mënyra që e bëjnë botën më pak të drejtë më pak të paanshme, dhe ai vërtet fliste nga përvoja personale për vetë paaftësitë e tij gjykuese teksa po rritej. Ai nuk e kishte sfiduar shoqërinë skllavopronare në të cilën jetonte derisa ishte rritur.
Ai i kuptonte mënyrat se si dështojmë ta shohim padrejtësinë rreth nesh dhe eseja ime më e preferuar e tij, e cila e adreson këtë problem është eseja e quajtur Rrena ime e parë, dhe si dola prej saj. Dhe në të ai vjen me idenë e rrenës dhe pohimit të heshtur, që nuk po ndodh asgjë për të cilën njerëzit inteligjentë duhet shqetësuar. Dhe ai e thekson që qeveritë janë shpesh të angazhuara në pohimet e heshtura dhe ideja është e të ndenjurit i heshtur përballë padrejtësisë. Dhe përgjatë karrierës së tij, teksa piqet, ai fillon të bëhet gjithnjë e më pak i heshtur për problemet që paraqitnin shqetësim real si racizmi, xhingoizmi, imperializmi, lakmia, korrupsioni, këto ishin të gjitha ato problem që ai i trajton. Ai shpesh i trajton ato përmes satirës dhe fiksionit, dhe kjo e bën më sfiduese për ta kuptuar mesazhin e tij por po ashtu e bën mesazhin e tij më të fuqishëm.
Pse e përdor pikërisht ironinë dhe satirën për adresimin e problemeve?
Mendoj që duke e përdorur ironinë ai kërkon nga lexuesi që të mundohet më shumë dhe të angazhohet më thellë në atë që po e lexon. Nuk mund t’i lexoni librat e tij që janë satirë dhe t’i lini thjesht t’ju shkasin. Ju duhet të mendoni për to, dhe njëri prej qëllimeve të tij është që të na bëjë që të mendojmë. Ai po ashtu na bën të mendojmë duke na bërë që të qeshim.
Ai përvidhet në derën e pasme ku nuk jemi të mbrojtur, dhe na bën që të qeshim dhe krejt papritmas e kuptojmë që ai është po ashtu duke na provokuar që të mendojmë.
Ku zë vend ai në studimet transnacionale?
Tuejni është përkthyer në çdo gjuhë në të cilën printohen librat. Dhe Huckleberry Finn, romani im më i preferuar, është përkthyer virtualisht në secilën gjuhë në të cilën printohen librat dhe secili kontekst kumbon dhe ofron kuptime pak më të ndryshme por në të gjitha ato, ai i bën njerëzit që të mendojnë për probleme si për shembull: çfarë ka në shoqëri që një fëmijë nuk mund ta njohë, por që një fëmijë mund ta kuptojë? Cila është natyra e lirisë? Si mund t’i bëjmë zgjedhjet e duhura edhe kur shoqëria na thotë që zgjedhjet e duhura janë të gabuara? Dhe, kërkon që njerëzit të mendojnë për problemet e racizmit, për problemet e konformizmit, individualizmit në mbarë botën.
Këto janë llojet e pyetjeve që i nxjerr libri, por është po ashtu tregimi që e mbërthen imagjinatën dhe e fiton vëmendjen edhe të të rriturve, por edhe të fëmijëve. Po flas për Huckleberry Finnin tani, por shumica e veprave të tij janë jashtëzakonisht tërheqëse në botë, dhe vepra të ndryshme apelojnë ndryshe në kultura të ndryshme.
Ndikimi i përvojës së tij si gazetar në atë si shkrimtar
Twaini mësoi shumë si gazetar. Ai mësoi se si ta vrojtojë botën përreth tij, por ai po ashtu i mësoi limitet e konvencioneve të gazetave. Një shembull i mirë për këtë është ai kur Twaini punonte si gazetar në San Francisko dhe ai i kishte parë disa huliganë lokalë duke abuzuar me një kinez, i cili po e shikonte punën e tij dhe po bartte rrobat e tij, dhe ata kishin filluar të gjuanin tulla në drejtimin e tij. Ai i kishte parë policët lokalë që vetëm rrinin aty dhe qeshnin, e s’bënin asgjë tjetër. Ai po punonte për një gazetë në San Francisko dhe e shkroi atë lajm dhe e dorëzoi. Më pas, ai e shikoi nëse e kishin publikuar atë ditë dhe ata nuk e kishin bërë. Pastaj, kishte vajtur të nesërmen, dhe e kishte parë që ata nuk e kishin publikuar atë, dhe ai e kishte kuptuar që gazeta ishte duke e censuruar dhe se nuk do ta publikonin një tregim për racizmin ndaj një kinezi në San Francisko, pasi ishte racizëm nga ana e policëve dhe tinejxherëve irlandezë ndaj një kinezi dhe shumica e abonentëve të asaj gazete ishin irlandezë, e për më tepër, edhe ata i kishin po të njëjtat paragjykime sikurse policët dhe delinkuentët e rinj për kinezët.
Prandaj, ai filloi që ta rishkruajë atë tregim dhe e dërgoi në një gazetë tjetër por ata nuk ishin të interesuar për lajmet lokale të San Franciskos, dhe në Nevada donin të kishin diçka më shumë lidhur me tregimin në mënyrë që të ishte zbavitës, andaj ai filloi të shkruante tregime ku e përdorte satirën në mënyrë që të printohej tema e racizmit ndaj kinezëve. Ai e mori vesh që gazetat kishin limitime porse satira mund të eksploronte tema të caktuara të cilat nuk ishin të pranueshme në lajmet serioze.
Çfarë kërkonin lexuesit e tij bashkëkohës në tregimet e tij?
Çfarë pyetje e mirë. Është shumë interesante. Mendoj që ata e kërkonin humorin në shekullin 19, por jo të gjithë. Ai kishte disa lexues mendjemprehtë nga e mbarë bota të cilët e kuptonin që ai po e luante më shumë se sa komikun, dhe ai na jepte indikacione që ai e kuptonte edhe vetë atë fakt. Ai madje vetë në një pikë kishte thënë që “humori nuk duhet të pretendojë se po jep mësim apo të pretendojë se po predikon, por duhet t’i bëjë të dyja në mënyrë që të rrojë përgjithmonë”. Dhe kështu ai e dinte që kishte një seriozitet moral prapa shumicës së humorit, por nuk është e qartë nëse lexuesi mesatar i asaj kohe e kuptonte këtë, por kjo vlente edhe për një pjesë të madhe të shekullit 20, shumë njerëz e konsideronin atë vetëm si shkrimtar komik, dhe kjo nuk është domosdo e vërtetë në nivel të njëjtë edhe në mbarë botën.
Për shembull, në Kinë dhe në Rusi në shekullin 20 - në mes të shek 20 - ai njihej më shumë si kritik social se sa si shkrimtar komik. Në ShBA, ai nuk njihej gjerësisht si kritik social deri në 1990-tat, dhe sot kritika sociale e tij po merr shumë vëmendje. Por humori dhe kritika sociale ekzistojnë krah për krah dhe për njerëzit, veprat e tij ende janë tejet zbavitëse, angazhuese, qesharake dhe njëherësh provokuese të mendimit.
Dallimi mes lexuesve amerikanë dhe joamerikanë të Twainit?
Ka shumë dallime. Mendoj që varet nga kultura. Në Japoni për shembull, njëri nga ish-studentët e mi, Profesori Sioshi Ishihara, e ka shkruar një libër për Mark Twainin në Japoni, dhe ai beson që në letërsinë japoneze të fëmijëve, të gjithë fëmijët ishin tepër të mirësjellshëm, deri në momentin kur Tom Sojeri qe përkthyer në japonisht, dhe Twaini i prezantoi lexuesit japonezë me personazhin e djalit të keq apo të fëmijës së pabindur në një dritë pozitive për letërsinë japoneze.
Por në shtete të ndryshme ekzistojnë limitime të ndryshme dhe njëra prej gjërave që u kishte ikur përkthyesve japonezë ishte rëndësia e Xhimit, rëndësia e portretizimit të Xhimit nga ana e Twainit si baba, si një skllav që e kërkon lirinë e vet, si një mik i përkushtuar, dhe kishin hequr pasazhe të cilat ndodheshin në libër për ta paraqitur personazhin e tij. Në shtete të tjera, theksoheshin aspekte të tjera. Për shembull, në Francë ishte një përkthim shkolle dhe libri mëtohej t’ua ngjallte fëmijëve interesin për të lexuar, por ata frikësoheshin shumë se mos po e jepnin shembullin e gabuar. Për shembull, kur Hucku pohon që e di tabelën e shumëzimit dhe ai krekoset për atë gjë, por qartazi ai e di gabimisht. Në Francë ata ia kishin korrigjuar përgjigjet Hucku në mënyrë që fëmijët mos ta fitonin idenë e gabuar se si është në të vërtetë tabela e shumëzimit. Dhe këtë e kishin bërë pasi kishte qenë një libër udhëzues për fëmijët. Por në shtete të ndryshme theksohen aspekte të ndryshme. Në disa shtete ishte tregimtari - gjuha popullore ishte bërë model se si mund ta krijoni një lloj të ndryshëm të zërit në letërsi. Për shembull në Brazil qe bërë model se si e krijoni një botë të re në letërsi që nuk është evropiane sepse ai ka një gjuhë të dalluar. Andaj secila kulturë ka sjellë shqetësimet e veta rreth Twainit, por secila kulturë ka gjetur diçka të paçmueshme.
I përkrahni ndërhyrjet dhe ndryshimet që u bëhen shkrimeve të tij?
Jo. Jam në favor të përkthimit të Twainit në mbarë botën dhe që ai t’u mësohet, por nuk jam në favor të asaj që në Shtetet e Bashkuara e quajmë Bowdlerizing - në ShBA është një term që u referohet atyre që i censuronin librat dhe që mundoheshin t’i bënin më të pranueshëm. Mendoj që përderisa ka probleme të nxehta e sfiduese të cilat gjuha që ai e ka përdorur mund t’i aktivizojë, duhet ditur që ai e kishte përdorur këtë gjuhë për një arsye. Për shembull Huck Finn është një kritikë fenomenale ndaj racizmit, një kritikë shumë e fuqishme ndaj racizmit. Për ta bërë të fuqishme ai duhet t’i paraqesë racistët ashtu si janë, duke folur ashtu si ata flasin, prandaj ajo lloj gjuhe ndodhet aty. Posa ta censuroni atë gjuhë, ju e pengoni aftësinë e satirës për ta arritur fuqinë e saj të plotë.
Si do t’u përgjigjej ai kritikëve të tij të tanishëm?
Mendoj që ai do të vinte me ndonjë kundërpërgjigje ironike, brilante, të cilën unë nuk kam kapacitet që ta improvizoj. Por mendoj që pasi u drejtua veçanërisht kah ironia dhe satira kur ishte censuruar atëherë kur fliste direkt për racizmin, ai do ta konsideronte posaçërisht ironike që njerëzit do ta censuronin duke dështuar ta kuptojnë satirën e tij. Mendoj që satira e tij është shumë e rëndësishme dhe shumë e fuqishme, dhe po ashtu nuk ka kuptim nëse filloni që ta ndryshoni gjuhën.
Çfarë na mëson Twaini, jo për të shkruarit, por për të lexuarit?
Kjo mendoj që është një pyetje shumë e rëndësishme dhe interesante, dhe mendoj që ai e ka menduar këtë punë po ashtu. Ai donte të na trajnonte neve që të jemi ai lloj i lexuesve që mund ta kuptonte atë që ai po e bënte. Andaj shumë herët në karrierën e tij si gazetar ai e kishte riprintuar një prospekt të plotë stoku. Prospekti i stokut ishte një reklamë për të investuar në një kompani. Dhe ai e kishte shkruar këtë në Comstock Lode në Nevada ku kishte shumë kompani argjendi që kërkonin investitorë, dhe ai e e kishte printuar krejt prospektin dhe ai e kishte bërë një dekonstruktim varg për varg të tij, duke e satirizuar.
Dhe ajo çfarë donte të thoshte ishte vetëm një maskë për atë që ai në fakt nuk po e thoshte – dhe se sa e vagët kishte qenë, dhe se si ishte vetëm një mashtrim krejtësisht absurd. Dhe mendoj që ai kalon nëpër të me kujdes shumë të madh sepse ai dëshiron që ta mësojë lexuesin e vet që të lexojë midis rreshtash.
Që ta kujtojë se kush po flet dhe të pyesë: Pse?
Dhe ai e di që nëse nuk na mëson se si të jemi lexues të mirë, atëherë ne nuk do ta kuptojmë atë. Por mendoj se pjesë e asaj se si e mbante audiencën, se si njerëzit ishin aq të thumbuar nga ajo që ai e shkruante, ishte që ishte befasues në mënyrë konstante. Ai në mënyrë konstante e bënte ndonjë kthesë dhe thoshte diçka që ti s’e prisje që ta thoshte. Andaj ju i kushtoni vëmendje të mprehtë sepse nuk doni që t’ju ikë batuta. Nuk doni që t’ju ikë surpriza. Nuk doni që të humbeni kur ai kthehet në të majtë. Dhe mendoj që ai e kishte kuptuar që ai nuk po shkruante libra që ju do t’i lexonit domosdo në mënyrën e njëjtë sikur i lexoni librat e të tjerëve.
Pse mund të mbështetemi te ai pavarësisht kontradiktave të tij?
Mendoj që ai është shumë njeri. Ai është shumë i sinqertë dhe sinqeriteti e njerëzia e tij na bëjnë që të lidhemi për të. Ne krejt i kemi kontradiktat e njëjta sikur ai. Ne të gjithë duam që të mendojmë për veten që jemi të mirë përderisa veprojmë në mënyra që nuk janë aq të mira. Kombet sillen në këtë mënyrë kontradiktore, individët sillen në këtë mënyrë kontradiktore. Dhe sinqeriteti i tij këndell . Mund të na ndihmojë që ta kuptojmë veten tonë, vendet tona, botën tonë dhe jo domosdo ai paraqet zgjidhje, por ai na bën me dije që është thelbësore që të mësojmë t’i dallojmë rrenat në mënyrë që të mund të jetojmë me të vërtetën.
Sa i fuqishëm është ai nëse e lexojmë vetëm në aspektin estetik?
Nuk mendoj që ai qëndron edhe gjithaq mirë nëse krejt çka na brengos është se sa mirë është i strukturuar fiksioni i tij, apo se sa elegant është secila fjali, por mendoj që ai ka inovacione absolutisht brilante në gjuhë që ne mund t’i çmojmë më vete. Me fjalë të tjera, ai e çmon delikatesën e kuptimit të fjalëve, dhe po ashtu ritmet e gjuhës që janë shumë të admirueshme dhe realisht të mrekullueshme.
Për shembull, kur thotë që “dallimi midis fjalëve ‘gati e duhur’ dhe ‘e duhur’ është punë e madhe; është sikur dallimi midis rrufesë dhe çimkës së rrufesë”. Kjo nuk përket në maje të arritjes artistike, por është aforizëm shumë i mirë. Hamendësoj se nëse jemi duke kërkuar aforizma, nuk ka një të dytë me talent dhe zotërim më të mirë për aforizma, por nëse kërkojmë romane të mirë-strukturuara, atëherë ai nuk është se e arrin po atë nivel. Por në anën tjetër, ai ka tregime të thurura shumë mirë, disa prej eseve të tij janë disa prej eseve më brilante të shkruara nga amerikanët ndoshta. Andaj nuk e di, mendoj që është shumë kufizuese nëse e lexojmë vetëm për arritjet e tij estetike.
Sa ka shënuar progres Amerika lidhur me problemet e adresuara nga ai?
Eh kjo është e zorshme. Mendoj që kemi arritur progres por që kemi shumë rrugë për të bërë, dhe ai është aty që të na ndihmojë që ta kuptojmë këtë. Në jetën e tij private ai kishte ndihmuar në atë progres. Për shembull, kjo nuk dihet aq shumë sa duhet ditur, por ai e kishte mbështetur njërin prej studentëve të parë me ngjyrë të juridikut në Yale. Ai ia kishte paguar shpenzimet, ai kishte paguar për bursat e studentëve të tjerë me ngjyrë, ai ndiente që ishte shumë e rëndësishme që të bardhët t’i mbështesnin ata për shkak të asaj që ua kishin bërë njerëzve me ngjyrë gjatë skllavërisë.
Dhe, i riu të cilin e kishte përkrahu ishte Warner McGuinn, i cili kishte shërbyer si mentor i Thurgood Marshall, i cili ishte gjyqtari i parë me ngjyrë në Gjykatën Supreme Amerikane, dhe i cili para se të bëhej gjyqtar, kishte shtyrë para legjislacionin për çsegregimin e shkollave amerikane. Andaj Twaini kontribuoi direkt në trajnimin e një njeriu i cili ishte mentor i personit që ndihmoi në çsegregimin e shkollave amerikane.
Nuk kemi më shkolla të ndara , nuk kemi më makina të ndara, shoqëria amerikane nuk ishte e ndarë sipas ligjit, por ende ka sasi të madhe të segregimit de fakto. Shumë qytete janë të segreguara, shumë shkolla janë të segreguara për shkak të asaj se ku njerëzit jetojnë, dhe ende ka shumë racizëm.
Por Twaini shkruante për shumë probleme për të cilat lexojmë sot në gazeta. Ai kishte shkruar për brutalitetin policor të ndikuar nga raca, ai kishte shkruar për trajtimin e kinezit nga policia por fenomeni ishte shumë i ngjashëm me shumë probleme të cilat janë edhe sot e që kanë të bëjnë me të dyja, edhe me aziato-amerikanët por edhe me afro-amerikanët.
Dhe ai e kuptonte që ironia e një shteti të themeluar nga skllavopronarët në parimin e lirisë ishte diçka që do të merrte shumë kohë për ta ftilluar, dhe ende jemi duke e ftilluar, dhe mendoj që problemet në të cilat ai ishte përqendruar, janë ende shumë qendrore në Amerikë.
Çfarë e bën Twainin të pakohë?
Është shpesh humori ai që na absorbon dhe na tërheq brenda, por mendoj që është humaniteti ai që na mban aty. Dhe po ashtu fakti që ai nuk e ka vendosur veten e tij mbi ne. Që nuk e ka prezantuar veten si dikush që ka një zgjidhje për kontradiktat me të cilat po luftojmë. Ai nuk e bënte këtë. Por ai ishte i vullnetshëm që t’i shikonte ato qartazi dhe t’i identifikonte të metat tona, gremisjet tona, dhe po ashtu të na ndihmonte që të qeshim me to, por po ashtu që të na provokonte që të mendojmë me to ,dhe mendoj që humaniteti i kombinuar me humor e ka ndihmuar atë që të mbetet në qendër të zemrave tona.
