Shkruan: Lea Ypi

Çdo dhjetor të viteve të fundit, më kujtohet një moment kur Jeremy Corbyn, atëherë lider i opozitës Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar, citoi një pjesë nga një fjalim i Vitit të Ri që më dukej tepër i njohur.

“Ky vit do të jetë më i vështirë se viti i kaluar,” tha ai. Fjalët e Corbyn më dukeshin të njohura sepse ai po citonte Enver Hoxhën, udhëheqësin famëkeq komunist të vendit tim të lindjes, Shqipërisë, i cili më pas vazhdonte:

“Nga ana tjetër, do të jetë më i lehtë se viti i ardhshëm.” Ky koment shkaktoi një stuhi reagimesh: disa e panë atë si një dëshmi se Laburistët ishin shndërruar në një sekt marksist, ndërsa të tjerë denoncuan pandjeshmërinë e tij ndaj traumave të pambyllura të së kaluarës komuniste të Shqipërisë.

Nën “Xhaxhi Enverin”, Shqipëria e pjesës më të madhe të fëmijërisë sime ishte një nga vendet më të izoluara në botë, e shkëputur si nga Lindja “revizioniste”, ashtu edhe nga Perëndimi “imperialist”. Ajo ekzistonte në kapsulën e vet kohore, një realitet i ashpër i formësuar përmes besnikërisë, propagandës, survejimit dhe shtypjes së disidencës. Perceptimi i saj për të ardhmen ushqehej nga mite të së kaluarës për sakrifica heroike dhe vetëmjaftueshmëri, të ngulitura në komplotet e një agresioni të huaj të afërt.

Çdo Vit i Ri sillte paranoja të reja, mungesa të reja, masa të reja disiplinore, thirrje të reja për durim. I vetmi investim i qëndrueshëm që bënte shteti ishin bunkerët. Si mund të krahasohej kjo qoftë edhe së largu me atë që po ndodhte në Perëndim?

E megjithatë, pavarësisht humorit të zi që shqiptarët dhe shumë të tjerë nuk arrinin ta vlerësonin në atë kohë, fjalimi i Corbyn – dhe ai citim – rezultoi, çuditërisht, profetik. Ai përshkruante zymtësinë dhe ankthin me të cilin një pjesë e madhe e së majtës e ka pritur çdo Vit të Ri që prej vitit 2016. Atëherë, Brexit-i dukej si katastrofa përfundimtare. “Rimarrja e kontrollit”, slogani triumfues i daljes së Britanisë nga Bashkimi Evropian, shkaktoi një drithërimë tek elitat kozmopolite në mbarë Perëndimin.

Teksa shumë njerëz nxitonin të grumbullonin mallra në rast të një Brexit-i “pa marrëveshje”, më kujtohet se më pyetën nëse pamja e rafteve gjysmë bosh në supermarketë më kujtonte Shqipërinë e Hoxhës (nuk ma kujtonte). Por me kalimin e kohës – pas zgjedhjes së parë të Donald Trump-it si president i SHBA-së, një pandemie globale, luftërave në Ukrainë dhe Gazë dhe rikthimit të Trump-it në Shtëpinë e Bardhë – edhe kundërshtarët më të flaktë të Brexit-it mund ta pranojnë sot se paniku i tyre ishte disi i tepruar.

Apo ndoshta jo? Vitin e ardhshëm, Brexit-i do të shënojë dhjetëvjetorin e tij – sigurisht një moment simbolik i rëndësishëm në epokën aktuale të globalizimit. Referendumi sinjalizoi një rikthim në një botë ku shtetet janë gjithnjë e më të izoluara nga njëri-tjetri, institucionet mbahen peng të vullnetit arbitrar të individëve dhe sundimi i ligjit duket se është në rënie të pakthyeshme.

Viti që vjen nuk ka gjasa të jetë ndryshe. Thirrja e mbështetësve të Brexit-it për të “rimarrë kontrollin” – dikur me të paktën një cipë ndershmërie intelektuale, pasi lidhej me debate legjitime mbi sovranitetin – ka degraduar në një narrativë të plotë konspirative. Kontrolli, na thuhet tani, është i pamundur, për shkak të kërcënimit të përhershëm që paraqesin të huajt dhe ata që konsiderohen të paaftë për t’u “integruar”.

E ardhmja duket se ofron vetëm një përzierje frike dhe paranoje. Çfarë tjetër mund të pritet në një botë ku tregjet e vetme që zgjerohen me siguri i përkasin sektorit ushtarak dhe ku inovacioni teknologjik duket gjithnjë e më shumë i përkushtuar në përsosjen e artit të shkatërrimit të ndërsjellë? Në gjithë këtë panoramë, ku mund të gjesh ende shpresë?

Një rrugë tjetër

Në esenë e tij të vitit 1784, Idea for a Universal History With a Cosmopolitan Purpose, (Ideja për një histori universale me qëllim kozmopolit), filozofi gjerman Immanuel Kant u përpoq të gjente një këndvështrim nga i cili historia mund të interpretohej si diçka më shumë sesa një spektakël i mjerueshëm dhune, padrejtësie dhe irracionaliteti, dhe të zbulohej një model që i shërbente zhvillimit të prirjeve morale. Kjo ishte e vështirë, mendonte Kant, sepse qeniet njerëzore nuk ndjekin gjithmonë atë që është në interesin e tyre racional. Ato kanë vullnet të lirë, i cili u mundëson të dallojnë atë që është e drejtë, por njëkohësisht i lë të ekspozuar ndaj gabimit.

Paradoksalisht, Kant-i e identifikoi te lufta – më saktë, tek irracionaliteti i luftës – një rrugë kyçe drejt shpresës. Ai besonte se do të vinte një kohë kur lufta do të bëhej jo vetëm plotësisht shkatërrimtare dhe e pasigurt, por edhe ekonomikisht e paqëndrueshme – një burim borxhi dhe rrënimi të pafund. Sipas tij, përshkallëzimi i konfliktit midis interesave të shteteve dhe zgjerimit të tregtisë globale do të bënin që “ndikimi i çdo tronditjeje në një shtet të reflektohej në të gjithë të tjerët”, saqë do të duhej të shfaqej një konfigurim i ri politik. Ai parashikonte një federatë kozmopolite në të ardhmen që “nuk ka shembull në botën e shkuar”.

Përfundimisht, bota prodhoi një shembull të tillë, megjithëse të papërsosur. Kant kishte parashikuar se “pas shumë shkatërrimeve, përmbysjeve dhe madje edhe shterimit të plotë të fuqive të tyre”, natyra do t’i “shtynte njerëzit drejt asaj që arsyeja mund t’ua kishte treguar edhe pa kaq shumë përvojë të hidhur”. Profecia e tij dukej se u përmbush kur, në kushtet e makthshme të kampit të internimit në Ventotene, ku Musolini kishte internuar rivalët e tij demokratë, Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi shkruan një manifest që propozonte një Evropë federale, në të cilën shtetet do të lidheshin jo nga pushtimi, por nga bashkëpunimi.

Manifesti i Ventotenes u bë më pas frymëzim për Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut dhe, përfundimisht, për Bashkimin Evropian – një përpjekje historikisht e paprecedentë për t’i shndërruar interesat e përbashkëta ekonomike në një projekt moral dhe politik. Në mesin e viteve 2000, ky projekt ishte ende shumë i gjallë. Ne auditorët universitare flitej me shumë entuziazëm mbi të ardhmen e Evropës si një institucion mbikombëtar, të ndarë në debatin se si të kthehej integrimi funksional në një trupë politike që ngrihet mbi “të drejtën”, jo mbi “forcën”. Ishte një kohë kur evropianët ende mund të imagjinonin një konventë kushtetuese për “Ne, popujt e Evropës”. Ishte një moment shprese.

Më jep strehë

Paradoksalisht, i vetmi vend ku sot ajo ëndërr duke se është ende gjallë është Shqipëria, e cila duket se ka hyrë sërish në një tjetër kapsulë kohore, një realitet alternativ që më kujton romanin Time Shelter të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, ku njerëzit mund të zgjedhin epokën historike në të cilën dëshirojnë të jetojnë. Për shqiptarët, epoka ideale është BE-ja e mesit dhe fundit të viteve 1990, përafërsisht nga nënshkrimi i Traktatit të Mastrihtit deri te projekti kushtetues. Zgjedhjet në Shqipëri zhvillohen dhe fitohen me premtimin e anëtarësimit në BE; ligje miratohen brenda natës për t’u përafruar me acquis communautaire.

Por ka një çmim. Në bregdetin shqiptar, në qytetet e Shëngjinit dhe Gjadrit, qendrat e emigrantëve të ndërtuara nga Italia për të strehuar azilkërkues të deportuar janë një kujtesë e rendit kohor në të cilin jeton sot pjesa tjetër e Evropës, dhe një pjesë e madhe e botës. Aty gjejmë një hapësirë kufitare midis idealit kozmopolit dhe një distopie të së ardhmes.

Në një fjalim të mbajtur në parlamentin italian në mars 2025, kryeministrja Giorgia Meloni e artikuloi këtë rend të ri më qartë se kushdo tjetër. Jo çuditërisht, ajo sulmoi edhe Manifestin e Ventotenes, autorët e të cilit shkruanin: “Problemi i parë që duhet zgjidhur, pa të cilin çdo përparim tjetër do të jetë vetëm sipërfaqësor, është eliminimi përfundimtar i ndarjes së Evropës në shtete sovrane kombëtare.”

Për këtë qëllim, Spinelli dhe Rossi mbështesnin (mes shumë dispozitave të arsyeshme) ndarjen e pushteteve, rëndësinë e demokratizimit të ekonomisë, rolin e përfshirjes kulturore dhe domosdoshmërinë politike të mobilizimit të një koalicioni të gjerë partish progresiste. Kësaj, Meloni iu kundërpërgjigj: “Nuk e di nëse kjo është Evropa juaj, por sigurisht që nuk është e imja,” duke shtuar se shpresonte që ata që po e mbronin dokumentin të mos e kishin lexuar atë.

E megjithatë, pothuajse askush jashtë Italisë nuk e vuri re këtë. Ndoshta sepse Evropa e sotme i ngjan shumë më tepër vizionit të partisë së Melon-it, Vëllezërit e Italisë, sesa atij të federalistëve të hershëm evropianë. Kontributi i elitës evropiane në imagjinimin e së ardhmes tani konsiston kryesisht në duartrokitjen e modelit të Melon-it për “menaxhimin e emigracionit”, ose në lajkatime të bujshme ndaj Trump-it, me shpresën për të siguruar lëshime tregtare modeste. Sa për thirrjen më të fundit të presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, për të “riarmatosur Evropën”, kjo, e pranoj, më kujton fushatat e ndërtimit të bunkerëve në Shqipëri.

Teksa mendoj për vitin që vjen, e gjej veten duke u rikthyer edhe njëherë te Kanti dhe kujtesës së tij se, në çështjet njerëzore, askush nuk mund ta parashikojë me siguri të ardhmen. Një “histori hamendësuese”, shkruante ai, ndryshon nga historia natyrore sepse rrjedha e ngjarjeve njerëzore varet nga liria, jo nga domosdoshmëria. E vetmja profeci që mund të bëhet realitet është ajo që profeti ndihmon ta sjellë në jetë.

Prandaj, në vend që të spekuloj për atë që ka gjasa të ndodhë, do të parapëlqeja të flisja për shpresën – atë lloj shprese që Václav Havel e përshkroi si shpresë pa optimizëm: një detyrë morale që mbahet gjallë edhe kur perspektivat duken të zymta. Është shpresa për të parë sërish idetë që dikur i dhanë jetë institucioneve evropiane të rikthehen në rrugë, në mbrojtje të të drejtave të emigrantëve dhe kundër makinerisë së luftës.

Përparimi nuk është kurrë i garantuar, por është gjithmonë i mundur, me kusht që të veprojmë sikur të ishte. Duke menduar me këtë logjikë të historisë hamendësuese, nuk do të bënim keq të ringjallnim frymën e rezistencës që na dha socializmin kozmopolit të Manifestit të Ventotenes.