Një dokument i rëndësishëm i përgatitur nga Shtetet e Bashkuara për dialogun Kosovë–Serbi pritet të bëhet publik gjatë muajve mars–prill. Kështu thotë eksperti i çështjeve të Ballkanit, Dushan Janjiq.

Në një intervistë për Radio Kosovën, ai thotë se ku dokument shënon  një fazë të re të përfshirjes së drejtpërdrejtë amerikane në procesin e normalizimit të marrëdhënieve mes dy vendeve.

Radio Kosova: Kur flisni për një dokument të përgatitur nga Shtetet e Bashkuara, a keni informacion konkret mbi përmbajtjen dhe statusin e tij, apo bëhet fjalë për një analizë politike?

Dushan Janjiq: Unë mund të them se statusi është përafërsisht i njëjtë me atë që ishte një vit më parë, në lidhje me ligjin e sapomiratuar për Ballkanin Perëndimor. Kjo tregon se ekziston një komunikim i vazhdueshëm. Edhe në SHBA ka ekspertë dhe lobistë, dhe këtë e di veçanërisht pala shqiptare, sepse ata janë më efikas. Kjo praktikë ka vazhduar që prej viteve ’90-ta, me një mbështetje të fortë të diasporës shqiptare dhe me koordinim të dukshëm, pavarësisht se kush është në pushtet në Prishtinë. Personalisht, unë komunikoj kryesisht me disa kongresmenë dhe ekspertë dhe më pas jam rregullisht në listën e informimit për atë që ndodh në Kongres. Në këtë rast konkret, informacioni për dokumentin më erdhi pikërisht nga këto burime ekspertësh, për shembull nga një kongresmen, i cili tha se kjo mund të ndodhë në mars ose prill. Ky është informacioni që kam marrë atje. Për sa i përket qëndrimit tim ndaj këtij dokumenti, natyrisht bëhet fjalë për një forum që lidhet me marrëdhëniet etnike. Çdo herë që është punuar diçka, ajo është dërguar jo vetëm në Kongres, por edhe te ekspertët dhe miqtë me të cilët bashkëpunojmë.  Për shembull, një nga dokumentet bazë të forumit quhet “Qëndrimet e Forumit” dhe daton nga viti 2016. Në Serbi askush nuk na ka thirrur për bisedime, edhe pse ne e kemi bërë këtë brenda dialogut të brendshëm të shpallur nga Aleksandër Vuçiq. Mendoj se pikërisht kjo e ka motivuar Vuçiqin ta ndërpresë dialogun, jo me ne konkretisht, por në përgjithësi. Ekziston ky komunikim në kuptimin që ne marrim informacione dhe ofrojmë ide. Ai bisedim konkret zgjati rreth 40 minuta dhe, në fund, mora informacionin, dhe aty përfundoi. Siç e dini, fillimisht dokumenti shkon në një nga komisionet apo nënkomisionet e Kongresit, pastaj te komisioni kryesor. Por, siç pamë në rastin e shqiptarëve të Luginës së Preshevës – që përfshin komunat: Bujanoc, Preshevë dhe Medvegjë – vendimi u miratua shumë shpejt. Kjo krijoi detyrimin për të bërë një vlerësim të situatës dhe për të rregulluar çështjen e pakicës shqiptare. Ky dokument lidhet me çështje që kanë shqetësuar politikën e Serbisë dhe të Kosovës për një kohë të gjatë dhe që kanë qenë objekt interesi për të gjithë, veçanërisht për Bashkimin Evropian. Bëhet fjalë për statusin e Kosovës, por edhe për statusin e komunitetit serb brenda Kosovës, Kishën Ortodokse Serbe dhe trashëgiminë kulturore. Kjo është e gjithë çështja.

Radio Kosova: Pra, ju thoni se diku mes muajve mars dhe prill mund të dalë në pah kjo letër?

Dushan Janjiq: Një nga ekspertët kryesor të atij dokumenti ma tha këtë. Unë thjesht po e përcjell informacionin. Dhe, siç e dini, te ne ekziston një thënie: “Nuk mund ta vrasësh lajmin.” Por kush është i interesuar dhe ka mundësi, ja, ekziston komiteti, ekziston mundësia. Mendoj se ende nuk ka arritur në nënkomitet, por po punohet dhe, besoni, është një ekip që arrin të gjejë konsensus ndërmjet demokratëve dhe republikanëve. Sepse demokratët, për ta thënë të drejtën, kanë insistuar shumë në këtë çështje prej kohësh, veçanërisht ish presidenti Joe Biden dhe shumë njerëz që unë i kam njohur dhe me të cilët kam bashkëpunuar personalisht. Kjo nuk është vetëm politika amerikane e njohjes reciproke, por edhe një ide se si të zgjidhen çështjet. Trump gjithashtu shtoi një element të ri në Marrëveshjen e Uashingtonit, për ta kaluar çështjen në nivelin e ekonomisë, zhvillimit dhe bashkëpunimit, dhe për të dalë përfundimisht nga ideologjitë, populizmi dhe luftërat. Mendoj se kjo është diçka që tani gjithashtu do të mbështetet nga Shtëpia e Bardhë, sepse, në fund, Shtëpia e Bardhë duhet ta nënshkruajë.

Radio Kosova: Pse mendoni se SHBA-ja po merr një rol më aktiv në këtë fazë të dialogut Kosovë–Serbi? Mendoj: pse e konsideroni kështu, ose a e konsideroni fare?

Dushan Janjiq: Unë kam përmendur dy dokumente që më parë ishin të pamundura. Është fjala për ligjin për Ballkanin Perëndimor, pastaj për qëndrime të veçanta lidhur me Serbinë, Kosovën dhe Bosnjë e Hercegovinën, dhe më pas këto u bënë pjesë – gjë që nuk kishte ndodhur më parë – e ligjit për financimin e sigurisë kombëtare. Shikojeni ligjin dhe aty mund të shihni saktësisht se çfarë do të financohet dhe çfarë do të bëhet.

Nëse i shikoni tri ose katër pikat që lidhen me Kosovën, ato kanë të bëjnë me njohjen reciproke, me zgjidhjen e këtij problemi dhe me pyetjen nëse përmendet termi “bashkësia e komunave serbe” – mendoj se jo – por përmendet statusi dhe pozita e serbëve. Pra, janë tri pika, dhe natyrisht pika e tretë është kundërshtimi i ndryshimit të kufijve, që është një qëndrim i përgjithshëm. Kjo nuk ka ndodhur kurrë më parë.

Edhe për Luginën e Preshevës, besoni, kjo nuk ka ndodhur kurrë më parë. Për një kohë të gjatë ajo ka qenë objekt i të ashtuquajturit grup i vendeve mike; është luftuar gjatë për këtë çështje. Madje edhe Këshilli i Sigurimit ka diskutuar për të në kuadër të trupit koordinues. Për një kohë të gjatë ka vepruar edhe ekipi rreth deputetit Shaip Kamberit, më herët rreth ish deputetit Riza Halimit  dhe, natyrisht, edhe politikanë të tjerë shqiptarë nga ato, le të themi, tri komuna. Sepse serbët flasin për Luginën e Vranjës, ndërsa Lugina e Preshevës konsiderohet pjesë e saj, që të mos hyjmë në debate rreth emërtimit. Shumë njerëz kanë punuar për këtë dhe, në thelb, ky është rezultat i një situate në terren që nuk është shumë e rrezikshme nga pikëpamja e sigurisë, por që është krijuar pas qetësimit të konflikteve të armatosura të vitit 2001 dhe vazhdon prej 24 vitesh. Sipas mendimit tim, prioriteti dhe arsyeja pse administrata e Trumpit është angazhuar këtu është e qartë. Së pari, bëhet fjalë për një shtet shumë të madh. Mjafton të keni atje 50 persona – dhe tani ka edhe më shumë – që merren me një problem dhe, nëse keni edhe 10 kongresmenë, madje edhe më shumë, kjo përbën një mekanizëm shumë të fuqishëm për përshpejtim.

Së dyti, për arsye sigurie, Trump, pavarësisht gjithë këtyre tregimeve për Grenlandën dhe tema të tjera – që edhe ato janë segmente të sigurisë – dëshiron të stabilizojë dhe të rregullojë marrëdhëniet SHBA–Evropë–NATO.  Pra, NATO është fjala kyçe, anëtarësimi në NATO. Për këtë arsye, problemi duhet të zgjidhet në mënyrë paqësore, përmes marrëveshjeve dhe negociatave, por jo të gjata, siç thonë ata, dhe me këtë pajtohem: të mos ketë më kufij ku grumbullohen ushtri dhe formacione paraushtarake, por të ketë dy aktorë të rinj në NATO. Kjo është pika – më falni – që e shqetëson më së shumti opinionin publik serb. Ata do të donin ta “vrisnin lajmëtarin” vetëm që të mos e dëgjojnë mesazhin.

Radio Kosova: A do të ishte ky dokument një iniciativë paralele ndaj procesit të udhëhequr nga BE-ja apo një vazhdim i tij?

Dushan Janjiq: Sipas meje, kjo përfaqëson një ndryshim të domosdoshëm, të nevojshëm — një ndërhyrje në metodologjinë e punës. Nuk braktiset kuadri i përgjithshëm që Evropa e quan normalizim, por nënkuptohet se Donald Trump, në Marrëveshjen e Uashingtonit, e quajti këtë “normalizim ekonomik”. Pra, kuadri i përgjithshëm nuk braktiset, por kjo tregon se burokracia dhe politikanët kanë negociuar për 20 vjet dhe, për shembull, nuk e kanë marrë parasysh Luginën e Preshevës.

Edhe pse vetë Qeveria e Serbisë — dhe unë isha pjesë e atij ekipi — kur Rasim Ljajiç (ish ministër në Serbi) erdhi në krye të tij, ne përgatitëm, me kërkesë të Këshillit të Sigurimit, një dokument mbi transformimin e trupit koordinues, përfshirjen e komuniteteve lokale — pra, shqiptarëve — në këtë trup, dhe që trupi që ishte i përkohshëm për qetësimin e konflikteve të vazhdonte të punonte si koordinim i komunave në interes të përbashkët. Ne e miratuam këtë, gjë që nuk ishte bërë më parë; pati rezistencë, por ligji mbi pakicat kaloi — ligj mbi të cilin kam punuar edhe si përfaqësues i EPSA-s në Kroaci, Mal të Zi dhe Serbi — dhe që parashikon Këshillin Kombëtar Shqiptar.

Ideja ishte që, me Këshillin Kombëtar Shqiptar si formë vetëqeverisjeje për pakicat dhe me koordinimin e komunave, popullsia në ato zona — jo vetëm shqiptarët — të ketë këtë mekanizëm. Kjo është më afër logjikës amerikane sesa asaj të Bashkimit Evropian.

Ky proces më pas u transformua: 26 vende filluan të financojnë pjesërisht Luginën e Preshevës, pjesërisht Sanxhakun, u hapën probleme të reja ndaj Malit të Zi dhe mes boshnjakëve. Pra, unë mendoj se mënyra se si është menaxhuar Marrëveshja e Brukselit — nga njëra anë dialogu i Mogherinit dhe veçanërisht i Lajçakut — është një dështim politik dhe diplomatik. Ne, siç e dimë të gjithë, u shtymë në prag të konflikteve masive midis demonstruesve, policisë dhe sulmeve ndaj KFOR-it; u lënduan mbi 80 persona, përfshirë edhe rastin famëkeq të Banjskës.

Pavarësisht kësaj, Kosova u përdor nga qeveria serbe për të konsoliduar pushtetin; përmes militarizimit të çështjes theksohej rëndësia e Serbisë, pa e zgjidhur problemin, sepse nevojitej një “zonë gri” për kontrabandë dhe bashkëpunim — një lloj rrjeti ballkanik. Nga ana shqiptare, kjo ishte gjithashtu një çështje e gjallë e etno-nacionalizmit për të fituar vota.

Shikoni, Albin Kurti ka të drejtë kur thotë atë që tha në Davos: dalja e serbëve nga institucionet — gjë që u nxit nga Beogradi — ia mundësoi Qeverisë së Kosovës të vendosë kontroll administrativ dhe policor në veri të Kosovës. Ky veprim do të përshëndetet nga votuesit kudo në botë, veçanërisht nga votuesit etno-nacionalistë, të cilët janë të shumtë në të dyja anët, si te shqiptarët, ashtu edhe te serbët.

Radio Kosova: Kur flisni për “njohje të ndërsjellë”, a e keni fjalën për njohje formale juridike apo për një njohje de facto?

Dushan Janjiq: Është e saktë që, që nga fillimi i krizës — për të qenë shumë i saktë, nga fillimi i ndërhyrjes së armatosur dhe asaj policore të Sllobodan Millosheviçit para bombardimeve, mendoj rreth viteve 1997–1998 — sidomos pas krimeve që ndodhën më vonë, nga rasti i Pandës deri te masakra e Mehës, dhe më gjatë, le të themi, operacionit të NATO-s, kjo ide filloi të formësohej. Para kësaj, ekzistonte një ide për gjetjen e një zgjidhjeje paraprake.

Për sa i përket Serbisë, mendohej për atë Serbi demokratike që pritej me ardhjen në pushtet të Zoran Gjingjiçit; ajo do t’i përshtatej më shumë, po ashtu edhe Evropës dhe, në atë moment, edhe amerikanëve, që të krijohej një lloj marrëveshjeje ku statusi dhe njohja reciproke të ecnin drejt një njohjeje faktike (de facto), ku bashkëpunimi të rritej, tregjet të lidhnin dhe të arrihej një rezultat përfundimtar me natyrë diplomatike, i cili do të verifikonte se lufta kishte përfunduar dhe konfliktet ishin mbyllur. Ky është burimi i kësaj ideje. Nga perspektiva e Serbisë, kjo më pas u shndërrua në rutinë. Fillimisht ishte qasja “ta shtyjmë”, dhe, siç e shihni, deri më sot Bashkimi Evropian, në kapitullin 35 për Serbinë, thotë se pasi të arrihet një marrëveshje — nuk përmendet njohja reciproke — Serbia duhet të ketë detyrimin të ndryshojë Kushtetutën dhe legjislacionin. Vetëm pas kësaj ndodh akti formal dhe dërgimi i ambasadorit. Tani ky proces është përshpejtuar.

Shtetet kryesore të Amerikës e kuptuan këtë shumë shpejt; kjo ishte ajo përplasje rreth Planit të Ahtisarit, e cila u konkretizua në vitin 2008. Siç u tha saktë, u bë shpallja e njëanshme e pavarësisë së Kosovës dhe mbështetja për njohjen reciproke, sepse pa Serbinë dhe pa njohjen e saj nuk ka normalizim. Pikërisht këtu shumica e vendeve të Bashkimit Evropian u bllokuan; vetëm disa vende të BE-së ishin dakord. Prandaj tani është e qartë se edhe administrata amerikane ka qenë e përfshirë që nga vitet 2007–2008, kur filloi ajo përplasje e madhe me Rusinë — për të cilën flitet pak — rreth Planit të Ahtisarit.

Radio Kosova: Cilët do të ishin hapat konkretë që Serbia do të duhej të ndërmerrte për ta bërë këtë njohje të besueshme?

Dushan Janjiq: Është shumë e thjeshtë. Nëse një dokument i tillë publikohet, ai do të bëhet i njohur dhe do të kërkohen nënshkrimet e udhëheqësve nga Kosova dhe Serbia. Mbi të gjitha, garancitë janë të Trump-it; dokumenti i dorëzohet atij. Nënshkrimi i marrëveshjes vetë do të nënkuptojë njohje formale, dhe hapi tjetër është po aq i thjeshtë. Zëvendësohet oficeri i lidhjes, që është një mekanizëm diplomatik që ekziston pranë ambasadës. Nuk ka ndonjë histori të madhe pas tij, por ka diçka që opinioni publik shqiptar nuk e pëlqen të dëgjojë — të paktën udhëheqësit, jo qytetarët e zakonshëm. Para së gjithash, dhe do të përfshihet në dokument, duhet të zgjidhet çështja e statusit të Kishës Ortodokse Serbe, e trashëgimisë kulturore dhe një lloj vetëqeverisjeje të komunitetit serb. Mendoj se askush, përveç palës serbe dhe Rusisë dhe Kinës, nuk përmend bashkësinë e komunave serbe, ndërsa unë shoh se ndërmjetësuesi i BE-së, Peter Sovensen, ka planifikuar të mbajë takime për këtë — nuk e di me kë — për çështjen e bashkësisë së komunave serbe.

Radio Kosova: A është Asociacioni i komunave me shumicë serbe një çështje e keqinterpretuar apo thelbi i bllokimit politik?

Dushan Janjiq: Kjo nuk është çështje interpretimi. Ishte një “tregti” në vitin 2013, që nuk ishte e qartë deri në fund. Më pas kaluan faza të ndryshme dhe, siç e dini, në 2017 u bllokua. Që nga fillimi, dhe pa folur për ekipin ekspertësh ku unë gjithashtu isha pjesë — që përfaqësonte qeverinë —Qeveria e Serbisë, e miratoi. Ne përgatitëm një dokument për demokratizim dhe decentralizim.

Këtu flasim për Këshillin Kombëtar Serb. Flasim për atë që ekziston në Kroaci, për shqiptarët, me të drejta të zgjeruara, duke zgjidhur veçanërisht çështjet e kishës dhe të trashëgimisë kulturore. Po ashtu, flasim për mundësinë që brenda komunave, ku ata kanë shumicën, natyrisht të bashkëpunojnë me komunat e tjera; kjo ekziston edhe te Plani i Ahtisarit, dhe Kushtetuta e Kosovës, duke parashikuar koordinimin e komunave për çështje të caktuara.

Ne nuk kemi negociuar kurrë Zajednicën e komunave serbe në kuptimin territorial, që pastaj të përfshijë kompetenca ekzekutive. Kjo duhet të shkojë përmes koordinimit me Qeverinë e Kosovës. Flasim për kompetenca ekzekutive, të cilat kanë garancitë e tyre.

Pse po e them këtë? Sepse Zajednica e komunave serbe thjesht nuk është e zbatueshme. Demografia ndryshon; nuk mund të ndalosh lëvizjen e njerëzve — për shembull, serbët që udhëtojnë drejt qendrës së tyre ose jashtë vendit, drejt Beogradit. Gjithashtu, kur një çështje territorializohet kështu, prek të drejtat dhe liritë e njeriut. Kjo nuk ka të bëjë me demokracinë.

Pse Kosova duhet ta kuptojë këtë? Sepse në dokumentin e vitit 1990 për njohjen e shteteve të reja demokratike të Evropës, mbi të cilin punon Këshilli i Evropës, thuhet se duhet të zgjidhet çështja e pakicave në bashkëpunim me pakicat. Pikërisht me këtë ligj hyjmë në Këshillin e Evropës, në përputhje me Kroacinë dhe të tjerët.

Pra, sipas meje, Zajednica e komunave serbe, në interpretim për përdorim të brendshëm, madje edhe në emrin e Listës Serbe, ishte një premtim i rremë për serbët se do të kishin një lloj Republike Serbe me pushtet ekzekutiv. Kjo ishte e parealizueshme. Nga ana tjetër, duhet të them faktet: ekzistonte vetëm një qeveri e Kosovës, në një periudhë të shkurtër, kjo ishte qeveria e Haşhim Thaçit, dhe komisionari për veriun e Kosovës ishte Ylber Hysa; kjo ishte zyra përkatëse. Kjo ishte rruga e duhur.  Por ndërhyri burokracia ndërkombëtare; ata krijuan një zyrë për integrime, dhe UNMIK-u mbeti për një kohë të gjatë duke punuar me Zajednicën, pa bërë asgjë reale.

Radio Kosova: A mendoni se njohja e Kosovës nga Serbia është realisht e mundur në një afat kaq të shkurtër, duke pasur parasysh klimën politike të brendshme në Serbi?

Dushan Janjiq: E di çfarë, unë do të thosha: a mund të vazhdojmë de facto të bashkëpunojmë? E di që njerëzve këtu u është e vështirë ta pranojnë, veçanërisht kur përmend Serbinë. Bëhet fjalë për rreth një milion deri një milion e gjysmë njerëz që kanë ardhur në Serbi nga Kroacia dhe Bosnja — serbë të shpërngulur; ata pretendojnë se janë të dëbuar, dhe pjesërisht kjo është e vërtetë për shkak të luftës, sepse në luftë secili i dëbonte të tjerët. Gjithashtu, ky ka qenë qëndrim i gjatë i politikës serbe. Unë gjithmonë kam qenë për variantin që çështja e statusit të jetë rezultati përfundimtar.

Qartë, administrata amerikane ka arritur në përfundimin se ka ardhur koha për një rezultat përfundimtar për dy arsye. Së pari, nuk ka kohë dhe para për të u marrë me rreziqet e sigurisë dhe ndikimin e Kinës dhe Rusisë, dhe nuk mund të përqendrohet vetëm në politikën evropiane. Së dyti, ka ambicie serioze dhe interesa për investime. Mos harrojmë kërkimin e naftës dhe gazit në Shqipëri dhe Greqi; duhet kujtuar se për Amerikën, për administratën e Xhorxh Bush-it, nuk është vetëm Ballkani Perëndimor, por Ballkani Perëndimor plus Bullgaria, Greqia dhe Rumania. Kjo është fusha ku ata duan të investojnë shumë para — përmes stabilizimit në Kosovë, përmes fabrikave të municionit, industrisë ushtarake, por edhe investimeve të mëdha në energjetikë dhe të tjera.

Kjo ka ndryshuar, dhe kjo është e ligjshme për amerikanët. Kur gjejnë interes ekonomik, unë e pranoj. Pra, personalisht, mendoj se komuniteti serb, falë politikës së Aleksandër Vuçiqit — unë nuk përdor termat “tradhti”, sepse politika gjithmonë është rezultat i nevojës — ka mundësuar atë që tha Albin Kurti në Davos: eliminimin e institucioneve paralele.

Nuk e di mbi çfarë do të bazohej tani rezistenca ndaj njohjes së Kosovës, përveç nëse Serbia thotë: “Ne nuk duam të investojmë, nuk duam të zhvillohemi, do ta izolojmë veten”, por ne nuk kemi as det për t’u bërë si Enver Hoxha në Shqipëri. Prandaj them se tani kjo është një nevojë. Sipas meje, më mirë do të ishte sikurse ndodhi me Kroacinë, por Kosova është pak më delikate, sepse ka qenë si një autonomi, por për mua kjo është e kaluar.

Realiteti na detyron të mendojmë në kuadër global dhe rajonal, siç thashë më parë. Sepse nuk mund të injorojmë as Maqedoninë, dhe nëse fillojmë të ndërlidhemi, të vendosim kushte, mendoj se Beogradi ka përgjegjësinë — kjo qeveri që e ka dëmtuar, le të jemi të drejtë — së pari ka kontribuar që të nënshkruhet Marrëveshja e Uashingtonit, dhe pastaj, në lojërat e veta ekonomike dhe të tjera, pasuria e madhe u mor përmes Trepçës dhe shkoi në Kinë; nuk di sa është kthyer në Kosovë dhe Serbi. Pra, kjo qeveri është përgjegjëse, sipas meje, që të kryejë këtë akt. Sepse ajo përfundoi atë dokument që Ana Brnabiç dërgoi, dhe që askush nga ne nuk e pa. Dokumenti i dytë është, de facto, rruga drejt njohjes de jure.

Radio Kosova: A lidhet ky afat me zhvillime të caktuara gjeopolitike apo me presione ndërkombëtare ndaj Serbisë?

Dushan Janjiq: Tani duhet pak të qesh. Besoni apo jo, gruaja ime më shumë i beson inteligjencës artificiale sesa mua. Kjo është normale, apo jo?

Ata thanë saktësisht: “Dushan Janjiq nuk prodhon skandale për t’i prodhuar, por për të përkthyer gjuhën amerikane në gjuhën ballkanike.” Kjo lidhej edhe me hetime dhe ngjarje të tjera. Ai, në fakt, ndikon në institucione, sidomos në Beograd.

Unë nuk kam ndërmend të firmos, të loboj apo të përfshihem në politikë — qëllimi im është vetëm që kjo histori të përfundojë si duhet dhe ta bëjnë ata që e nisën procesin, jo unë. Nuk kam biseduar me Kurtin apo Hashmin, edhe pse i njoh dhe i respektoj; kjo është një përgjegjësi elementare.

Dokumenti që unë  e bëra të njohur qëllimisht, dhe për të cilin një nga autorët kryesorë është i vetëdijshëm, nuk është e drejtë të përmendim emrin tani. Ai do të publikohet kur të dëshmojë përsëri para Komitetit të Kongresit për Politikën e Jashtme për Ballkanin Perëndimor dhe Kosovën, sepse ata kanë bërë shumë punë. Nuk është që unë po marr meritat apo që kjo të bëhet një temë e madhe — qëllimi është të ndikojmë në pushtet.

Për sa i përket opinionit publik në Serbi: kohët e fundit isha në një studio televizive me një ekip PR-je dhe gazetarë relativisht neutralë, dhe të dy harruan që po zhvilloheshin zgjedhjet në Kosovë. Për zgjedhjet e fundit pothuajse askush nuk shkroi asgjë — nëse nuk do të kishte Kosovë, nuk do të kishte as vëmendjen e sotme.

Është e qartë sa i vogël është interesi i Serbisë dhe i opinionit publik serb për këtë çështje. Por është shumë më mirë të nisësh me një qasje pozitive: jo “Vuçiq është tradhtar, tradhtar, tradhtar,” por të thuash: “Je përgjegjës, përfundo punën!” Puna duhet të përfundojë në mënyrë paqësore, me bashkëpunim ekonomik dhe stabilitet.

Radio Kosova: A ekziston rreziku që një dokument i tillë të shfrytëzohet vetëm për menaxhim krize, pa zbatim real?

Dushan Janjiq: Shikoni, nëse kam mësuar diçka, është se politika amerikane dhe ajo botërore është menaxhim krizash. Në vitin 1997 ishte përgatitur një dokument shumë i mirë për atë kohë, mbi autonominë e Kosovës të garantuar ndërkombëtarisht brenda Serbisë. Dhe ai dështoi. E dini pse? Një pjesë ishte kundër, Adem Demaçi, por në fakt ai ishte për. Megjithatë, delegacioni serb nuk erdhi. Nuk u ftua nga Millosheviqi, sepse opozita serbe shkoi jashtë marrëveshjes, dhe njëkohësisht Millosheviqi e kuptoi që duhej të blinte armë dhe të përgatitej për luftë. Po flas për prillin e vitit 1997.

Lexova atë dokument të shkëlqyer me katër pika. Kur njerëzit bien dakord, gjithçka përmblidhet në katër pika, por ai dokument thjesht dështoi. Ka kaq shumë projekte, propozime dhe iniciativa që dështojnë, por në fund jeta gjithmonë nxjerr diçka, dhe kjo diçka është se të gjithë do të jenë në NATO. Kur të hyjë Kosova në NATO, atëherë mund të thuash çfarëdo që dëshiron — Kosova de facto është e njohur, dhe autoritetet serbe nuk e kanë bërë këtë. Nuk mund të ndalosh që të vazhdojnë politikën e tyre. Kjo është e mundur, nuk e përjashtoj.

Në këtë moment, kartat kanë ndryshuar, sepse Rusia nuk ka interes që kjo të ndodhë. Si do të legalizojë Donbasin dhe pjesët e tjera? Si do të legalizojë atë që mban për dekada në Gjeorgji dhe më tej? Po flas për Rusinë. Për sa i përket Kinës, ajo nuk ndërhyn, do ta mbajë këtë çështje gjatë derisa të gjejë partnerë të mirë në Kosovë dhe investime të mira. Por Amerika është tashmë për njohje reciproke.

Na mbetet Bashkimi Evropian, që pretendohet se ndalohet nga Sllovakia dhe ndonjë shtet tjetër në njohje. Po, Spanja dhe Rumania. Rumania kishte thënë prej kohësh, kur miratoi dokumentin, se nuk e njeh Kosovën për shkak të Moldavisë, por  tha se kurrë nuk do të lejojë të dëmtohet uniteti evropian. Këtë e tha edhe Spanja. Pra, rezulton se Sllovakia është tani aktori i madh. Le të mos jemi naivë. Dhe ky është një konflikt i madh. Përmes Lajçakut dhe shërbimeve federale, pak u përfshi edhe Viktor  Orban, por Orban e ka njohur Kosovën si shtet. Sllovakia është anëtare e NATO-ës, një absurditet. Sllovakia hapi zyrën e saj ndërlidhëse në Prishtinë dhe dërgoi kontingjentin e ushtarëve në KFOR.  Pra, po, keni të drejtë, nuk mund të përjashtohet, por mendoj se të dyja palët janë lodhur, populli është lodhur, dhe thjesht këtë herë nuk do të ndodhë. Fuqia në këtë moment është në anën e grupit privat, që të veprojnë mirë, pa e tepruar, siç do të thoshte Donald Trump.

Radio Kosova: A ekziston rreziku që Kosova të përfshihet në një proces të ri pa afate dhe pa rezultate konkrete?

Dushan Janjiq: Sipas asaj që kuptoj unë, do të ketë tri ose katër tema të reja që kemi përmendur, diskutime, dhe do të ofrohen, të themi, teza për dokument. Do të jenë të përfshirë përfaqësuesit  e Kosovës, përfaqësues të komunitetit serb dhe përfaqësues të Serbisë.

Nga sa kuptoj unë, kjo do të duhej të ndodhë  në pranverë, dhe bisedimet duhet të jenë efikase – siç thonë amerikanët. Unë dhe shumë nga ata që kanë marrë pjesë nga Kosova, e dimë shumë mirë çfarë do të thotë “efikase” për amerikanët: tri ditë dhe mbaron, sepse ata përgatitin gjithçka paraprakisht, siç është kjo tezë. Kjo është metodologjia e tyre e vjetër, dhe nuk ka arsye që të ndryshohet.

Por këtu lind problemi kryesor: me kë do të bisedosh tani në Kosovë, pas kësaj katastrofe të rezultateve të zgjedhjeve? Nuk mundet! Aktualisht, Albin Kurti udhëheq ende teknikisht si qeveri. Me kë do të negociojë Serbia? Ai do të thotë: “ok, Vuçiq.” Dhe unë, publikisht, pajtohem — le të jetë Vučiç, por ai duhet të caktojë dikë. Kush do të jetë në delegacion është një çështje e rëndësishme, por besoni, mund të bëj vetëm supozime. Nga përvoja ime, di që këtë e zgjidhin iniciatorët, por në fund vendos Uashingtoni, i cili do të bisedojë përmes Britanisë, përmes Grupit të KUINT-it dhe me Bashkimin Evropian. Bashkimi Evropian nuk do të largohet nga loja, por do të duhet të ndryshojë pak qëndrim, veçanërisht Gjermania për këtë çështje.

Radio Kosova: Pra, ju jeni optimist që brenda mandatit të Trump-it do të arrihet një marrëveshje ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Dushan Janjiq: Epo, nuk ka çfarë të pritet. Trump ka punë më të rëndësishme. Prandaj, afatet te ne janë tipike ballkanike – shko, eja, prit… Dhe për sa i përket asaj që thatë për optimizmin, le ta përfundoj me këtë përkufizim të saktë: thuhet se një optimist është një pesimist i mirë informuar.

Radio Kosova: A ekziston rreziku i një përshkallëzimi të kontrolluar të tensioneve për qëllime politike, sidomos pas sulmit në Banjskë?

Dushan Janjiq: Unë kam përdorur termin “aksion i parandaluar”. Bëhej fjalë për një veprim paraushtarak, le të themi, me elemente terrorizmi – vrasja e policit të Kosovës.  Ishte një aksion që u parandalua, dhe prova më e mirë se u parandalua është mënyra se si u zhvillua: numri i policëve specialë të Kosovës që u vendosën në pritë, si dhe, natyrisht, sjellja e personave të infiltruar dhe mënyra se si ata u tërhoqën.

Pra, ishte një aksion i parandaluar. Unë nuk e di kush e ka parandaluar. Gjithmonë them se, duke qenë se këta njerëz ishin trajnuar si në Moskë ashtu edhe ne Serbi– flas për ata që, në emër të Serbisë dhe serbëve, hynë për të “çliruar veriun” – ata ishin të trajnuar, dhe kjo ishte mjaft publike dhe e njohur.

Prandaj, kur bëj shaka, them se ne në Ballkan gjithmonë duhet t’i kemi britanikët, dhe pastaj britanikët dalin fajtorë për gjithçka. Këtë herë është e mundur që britanikët të kenë qenë një kanal, sepse “tigrat” u shfaqën papritur në Kosovë. Nuk e di si hynë aty ato njësi speciale dhe, besoni, vetëm ata mund të garantonin një tërheqje paqësore, sepse në fund kjo përfundoi si një incident i madh, me elemente terrorizmi.

Por nuk ishin forcat e sigurisë së Kosovës – këtë e dimë. Gjithashtu e dimë se, në atë moment, në marrëveshje me ambasadorin amerikan, ministri i Policisë së Kosovës e drejtoi të gjithë aksionin.

Pra, ishte një aksion i parandaluar, i cili tregoi që atëherë, për të gjithë, se nuk ka më lojëra me armë: hyni në NATO dhe armët do t’ju kontrollohen.