Edward P. Joseph, ish-zyrtar amerikan dhe njohës i çështjeve të Ballkanit, e përshkruan situatën politike në Kosovë si “katastrofë” dhe “krizë artificiale”. Në një intervistë për Radio Kosovën, ai thekson se dështimi i kryeministrit Albin Kurti për të përmbushur detyrat kushtetuese ka krijuar kaos institucional, i cili jo vetëm që dobëson proceset demokratike dhe reformuese, por edhe rrit ndikimin e Serbisë dhe vështirëson marrëdhëniet ndërkombëtare të Kosovës.
Si e vlerësoni situatën aktuale politike në Kosovë dhe sfidat kryesore për stabilitetin e qeverisjes?
Edward P.Joseph: Kam një fjalë për të përshkruar situatën aktuale në Kosovë. Katastrofë! Siç e kam thënë, është një krizë politike artificiale. Pse përdor fjalën artificiale? Sepse mund të ketë kriza politike që janë natyrore, kur vetë elektorati është i ndarë – kur votuesit janë të ndarë dhe japin një rezultat shumë të ngushtë zgjedhor, dhe atëherë bëhet shumë e vështirë të formohet një qeveri. Kjo ka ndodhur edhe në Evropë, për shembull në Belgjikë, ku një herë u vendos rekord për vonesën në formimin e qeverisë. Por në Kosovë nuk e kemi këtë situatë. Ka pasur një rezultat të qartë zgjedhor dhe ai i ka dhënë përgjegjësinë kryeministrit Albin Kurti që të udhëheqë proceset për ta themeluar plotësisht qeverinë e Kosovës, dhe kjo përfshin edhe kërkesën kushtetuese për zgjedhjen e presidentit. Dhe kryeministri Kurti ka dështuar plotësisht në përmbushjen e kësaj përgjegjësie. Prandaj kjo është një krizë politike artificiale, dhe është katastrofike, që do të thotë se ka pasoja serioze si brenda vendit – për shkak të kaosit institucional dhe vakuumit që mund të krijohet shumë shpejt, varësisht nga përgjigjja që do të japë Gjykata Kushtetuese e Kosovës – ashtu edhe jashtë vendit. Është katastrofike për një vend si Kosova, që ka një fqinj armiqësor si Serbia, që ka çështje të pazgjidhura dhe një nivel të lartë ankthi te popullsia serbe e Kosovës, dhe që ende mbetet i panjohur nga shumë vende të botës, përfshirë katër vende në NATO dhe pesë në Unionin Evropian. Pra, kjo është një krizë artificiale dhe një krizë që Kosova nuk mund ta përballojë.
Por pse mendoni se u krijua kjo krizë artificiale? Nga kush dhe pse?
Edward P.Joseph: Dua të përqendrohem fillimisht në atë që dëgjuesit tuaj duhet ta kuptojnë: koston e madhe, fatkeqësisht të panevojshme, që ata dhe vendi do ta paguajnë. Dhe po ju jap vetëm një shembull të shpejtë. Pra, vetëm këtë javë, keni ministrin e Mbrojtjes, ose ushtruesin e detyrës së ministrit të Mbrojtjes, Ejup Maqedonci, i cili i thotë një zyrtari të NATO se Kosova, edhe një herë, dëshiron të anëtarësohet në NATO. Kjo, natyrisht, është e kuptueshme dhe, siç kam shkruar edhe unë, është absolutisht thelbësore për Kosovën, për Serbia dhe për rajonin. Pra, keni ministrin e Mbrojtjes, Maqedonci, që shpreh interesin themelor të Kosovës për t’u anëtarësuar në NATO, ndërkohë që keni një deputet të Kuvendit të Kosovës nga partia në pushtet, Lëvizja Vetëvendosje, Adnan Rrustemi, i cili po paralajmëron ambasadorët: “Mos ndërhyni në Kushtetutë”, sikur ata do ta bënin një gjë të tillë. Pra, a e shihni ironinë? Nga njëra anë keni një zyrtar në qeverinë e kryeministrit Albin Kurti që thotë se duam të jemi në NATO, ndërsa nga ana tjetër keni një zyrtar tjetër që në thelb po i ofendon ambasadorët kryesorë, mbështetja e të cilëve është thelbësore që Kosova të anëtarësohet në NATO, sepse Kosova ende nuk njihet nga katër vende të NATO-s. Pra ky është kaos, dhe është krejtësisht një farsë. Do të ishte për të qeshur, po të ishte vërtet qesharake, por pasojat janë serioze. Dhe, përsëri, kjo është krejtësisht e panevojshme.
Unë do të këmbëngulja përsëri: kush e krijoi këtë krizë artificiale, siç e përmendët më herët?
Edward P.Joseph: Po, siç e thashë edhe në përgjigjen e parë, kryeministri Albin Kurti dhe partia e tij, Lëvizja Vetëvendosje, fituan një rezultat shumë të fortë në zgjedhjet e dhjetorit. Dhe kjo i dha atij përgjegjësinë që ta çonte përpara procesin. Ai e dinte – të gjithë e dinin – për kërkesën në Kushtetutë për zgjedhjen e presidentit. Ishte përgjegjësia e tij që t’i mblidhte deputetët e tij në Kuvend të Kosovës, të zhvillonte një diskutim të qartë edhe me partitë opozitare dhe të ecte përpara me procesin. Pra, së pari, kryeministri Kurti e kishte këtë përgjegjësi. Së dyti, ai kishte një mundësi shumë të qartë dhe shumë natyrale: të vazhdonte me presidenten aktuale, Vjosa Osmani.
Pse mendoni pra që z. Kurti, nuk e propozoi sërish znj. Osmani për presidente të vendit?
Edward P.Joseph: Ky është një spekulim, dhe unë nuk u përgjigjem spekulimeve. Është shumë e vështirë të dihen motivet e njerëzve. Mund të jetë e vështirë të kuptohen motivet edhe në politikën e jashtme të vendeve, por është edhe më e vështirë kur bëhet fjalë për politikanë individualë: cili ishte faktori i vërtetë motivues? Unë mund të parashtroj disa pyetje që të tjerët në Kosovë mund t’i diskutojnë dhe t’u japin përgjigje: A kishte frikë se nuk mund ta kontrollonte Vjosa Osmani? A ishte ky motivi i tij? A donte të kishte kontroll të plotë mbi të gjitha institucionet, përfshirë edhe presidencën? A dëshironte një situatë si në Shqipëri, ku kryeministri Edi Rama ka një president më të qetë dhe kështu arrin të dominojë skenën politike? A kishte ndonjë pakënaqësi apo tension personal ndërmjet tyre që mund të ketë ndikuar në këtë situatë? Ndoshta këto kanë qenë disa nga arsyet. Por këto janë vetëm spekulime, dhe unë nuk mund t’u jap përgjigje të sakta këtyre pyetjeve. Mund të ketë pasur edhe një arsye tjetër.
Tashmë kemi një vendim të Gjykatës Kushtetuese, e cila ka pezulluar punën e kuvendit deri me datë 31 mars. Si mendoni se do të ndikojë kjo situatë në demokracinë në vend?
Edward P.Joseph: Është tashmë një demonstrim shumë i keq i procesit demokratik. Dhe, përsëri, përgjegjësia më e madhe bie mbi kryeministrin Albin Kurti, por natyrisht edhe partitë e tjera kanë pjesën e tyre të përgjegjësisë. Në çdo demokraci, veçanërisht në një demokraci parlamentare, sistemi funksionon vetëm nëse ekziston gatishmëri për kompromis nga ana e lidershipit. Ky sistem është i ndryshëm nga sistemi ynë (presidencial); në Evropë ekziston sistemi parlamentar dhe në këtë sistem është thelbësore që udhëheqësit të kenë aftësi për kompromis. Por nëse lideri dominues nuk tregon gatishmëri për kompromis, atëherë krijohet një problem i brendshëm demokratik. Në atë moment, ti i largon të tjerët dhe e bën të pamundur kompromisin. Dhe kështu krijohet një vakum institucional dhe kaos. Kjo ngre edhe një pyetje tjetër: A është ky në fakt rezultati që dëshiron kryeministri Kurti? A dëshiron ai këtë lloj kaosi institucional dhe vakuumi, sepse ndoshta kjo i jep atij më shumë liri për të bërë atë që dëshiron? Nëse kjo do të ishte e vërtetë – dhe kjo është një pyetje që unë e shtroj – atëherë do të ishte një shembull i qartë i një politikani që vendos interesat personale mbi interesat e vendit, në këtë rast të Kosovës.
Por duhet marrë parasysh që as opozita nuk erdhi me ndonjë propozim konkret për emra konsensualë.
Edward P.Joseph: Po, dhe kjo është një pikë shumë e vlefshme që po ngritëni. Pikërisht për këtë arsye thashë se, edhe pse kryeministri Albin Kurti mban përgjegjësinë kryesore, kjo nuk e bën përgjegjësi ekskluzive. Në një demokraci parlamentare, opozita ka një obligim për të bashkëpunuar brenda sistemit dhe të mos krijojë frustrim të plotë të procesit. Kjo bëhet veçanërisht e vështirë kur një lider që do të jetë kryeministër nuk tregon gatishmëri për bashkëpunim. Pra, pikat tuaja janë të vlefshme, dhe dua të jem shumë i qartë: kjo nuk do të thotë se 100% e përgjegjësisë bie mbi Albin Kurti. Opozita ka gjithashtu fjalën e saj dhe një rol të rëndësishëm në këtë situatë shumë delikate. Ajo ka përgjegjësi për të treguar përkushtim ndaj interesave të Kosovës, dhe jo vetëm ndaj interesave të saj politike personale.
Zoti Joseph, në Kosovë, për vite me radhë flasim për zbatimin e reformave. Po sa mendoni që ky polarizim politik ndikon në aftësinë e Kosovës për të zbatuar këto reforma të domosdoshme, përfshirë edhe anëtarësimin në NATO, Bashkim Evropian dhe marrëdhëniet e tjera ndërkombëtare që janë të nevojshme?
Edward P.Joseph: Sigurisht. Ky polarizim politik është plotësisht në kundërshtim dhe pengesë për të realizuar çdo reformë të rëndësishme. Të kesh kaos dhe një krizë politike të panevojshme për kaq kohë, është një zhvillim shumë i keq nga pikëpamja institucionale. Duhet të kujtojmë se Kosova nuk është ende në një pozicion për të ecur përpara me anëtarësimin në NATO apo Unionin Evropian. Kjo është e rëndësishme të mbahet mend. Pra, për të diskutuar për reforma, po, ato janë thelbësore, por Kosova nuk ka një rrugë të qartë drejt NATO-s apo BE-së për shkak të bllokadës nga Serbia. Kjo kërkon mbështetje politike për t’u zgjidhur. Dhe nuk mund të keni deputetë nga Lëvizja Vetëvendosje që po ofendojnë ambasadorët e vendeve të cilat janë të domosdoshme për të hapur këtë rrugë për Kosovën. Kjo tregon qartë se polarizimi politik dhe mungesa e bashkëpunimit pengojnë çdo përparim real.
Kur ju përmendët Serbinë, folët shumë për dialogun dhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Si e shihni ju, a ka të ardhme dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë pas ngjarjeve të fundit?
Edward P.Joseph: Shikoni, kush përfiton nga kaosi politik në Kosovë? Serbia përfiton. Ky është një përfitim i qartë. Dhe ndodh pikërisht në një moment kur duhet të jetë Kosova që tregon se ka një rend politik të qëndrueshëm, ndërsa Serbia është përballë trazirave të brendshme me protesta të vazhdueshme dhe shtypje të gazetarëve dhe figurave opozitare, që vazhdojnë nga protestat që filluan mbi një vit më parë. Kjo është një humbje e madhe për Kosovën. Ajo i jep fitore Beogradit, që mund të thotë: “Shikoni këtë kaos, këtë të ashtuquajtur, siç e quajnë në Beograd, Kosovë të ashtuquajtur.” Kjo krijon mundësinë për Serbinë që të vazhdojë me konceptin e saj se kjo është një Kosovë e ashtuquajtur, që nuk është një shtet i vërtetë, që nuk funksionon dhe që abuzon me të drejtat e serbëve. Sigurisht, kjo rrit ankthin e madh dhe legjitim të serbëve të Kosovës, të cilët janë në një pozicion shumë të cenueshëm dhe nën qeverisjen e kryeministrit Albin Kurti nuk janë këshilluar plotësisht dhe në mënyrë adekuate. Kjo provohet edhe nga qëndrimi i ish-ambasadorit amerikan, një mik i madh i Kosovës. Pra, kjo është thjesht katastrofike për pozicionin e Kosovës ndaj Serbisë dhe një dhuratë për Aleksandar Vuçiq.
A mendoni se serbët, si pakicë në Kosovë, kanë në fakt të drejtat më të mëdha që kanë të gjitha pakicat në vendet e tjera të rajonit? Madje edhe ndryshimet më të thjeshta kushtetuese nuk mund të bëhen nga shqiptarët nëse nuk ka vota nga ana serbe.
Edward P.Joseph: Po, mund të flasim për të drejtat sipas Kushtetutës, dhe gjithashtu mund të flasim për të drejtat siç përjetohen në praktikë. Dhe kemi shumë pyetje rreth zbatimit të ligjeve mbi pronësinë në veri, kemi pyetje rreth ligjit për të huajt, i cili ka shkaktuar ankth të madh te popullsia serbe e Kosovës, dhe kemi pyetje rreth mundësisë së funksionimit të komunitetit, duke pasur parasysh se ky është një komunitet me diferenca të mëdha gjuhësore. Pra, ndjeshmëria më e madhe duhet të vendoset nga qeveria në Prishtinë ndaj rolit të saj, duke marrë parasysh përgjegjësinë për të mbrojtur të drejtat dhe sigurinë e komunitetit serb në Kosovë.
A nuk mendoni se ata po manipulohet nga qeveria e Serbia?
Edward P.Joseph: Duhet të jemi të real. Lista Srpska ka shumë lidhje me politikën e Aleksandar Vuçiq. Por duhet të bëjmë dallimin midis të drejtave të qytetarëve të Kosovës dhe orientimit politik. Siç e thashë, gjithë ky kaos vetëm forcon afërsinë dhe mbështetjen për pozicionin e Beogradit këtu. Dhe unë nuk e pranoj idenë që serbët, nëse po nënkuptoni këtë, po krijojnë vetë problemet e tyre. Problemet lindin nga situata institucionale dhe politike që krijohet, jo nga vetë komuniteti serb.
A besoni se po manipulohet nga Aleksandër Vuçiq përmes Listës Serbe në Kosovë?
Edward P.Joseph: Orientimi politik i serbëve të Kosovës është, sipas mendimit tim, një dinamikë. Kjo është pika kyçe. Orientimi politik i serbëve të Kosovës është dinamik, dhe varet kryesisht nga ajo që bën Serbia dhe, ndoshta edhe më e rëndësishme, nga ajo që bën Prishtina. Kur ekziston një qëndrim armiqësor në Prishtinë ndaj serbëve të Kosovës, dhe e dimë këtë sepse Ambasada e SHBA-së dhe ambasadat kryesore të Unionit Evropian kanë tërhequr vëmendjen për veprime të pakoordinuara të kryeministrit Albin Kurti, atëherë problemet lindin. Kur kryhen veprime të guximshme për të minuar ndikimin serb – që është legjitime – por nuk shoqërohen me qasje të qartë dhe të qëndrueshme ndaj qytetarëve serbë të Kosovës, duke u treguar: “Shikoni, qeveria juaj është këtu në Prishtinë dhe ne ju respektojmë si qytetarë të plotë të Kosovës. E tregojmë këtë përmes funksionimit të gjykatave, të policisë, të politikave ekonomike – ne kujdesemi për ju si qytetarë.”Ndërkohë, Beogradi nuk e bën këtë; ata ju përdorin vetëm për interesat e tyre. Ky duhet të jetë mesazhi që një qeveri përgjegjëse në Prishtinë duhet t’ua japë: Ne kujdesemi për ju, Beogradi jo! Kjo është formula për sukses. Ky është rrugëtimi që avancojnë Kosovën drejt NATO dhe Bashkimin Evropian. Ky është rrugëtimi që e izolon regjimin e Aleksandër Vuçiq.
Duke u bazuar në atë që po shohim kohët e fundit, do të thosha se sa reale është të arrihet një marrëveshje e qëndrueshme ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?
Edward P.Joseph: Unë do të thosha se është shumë e pakët mundësia, nëse kemi kaos politik dhe vakum institucional në Kosovë, duke u përballur me një fqinj armiqësor si Serbia. Pra, parashikimi është shumë i dobët, dhe këtë e kam shkruar shumë herë në artikuj, raporte dhe intervista. Kjo është një temë krejtësisht e ndryshme nga intervista jonë aktuale, e cila fokusohet te kriza politike aktuale, por ekziston një problem më i gjerë që e bën dialogun shumë të vështirë: vendet që nuk e njohin Kosovën. Kjo nuk është një mosmarrëveshje standarde si ajo që has Maqedonia e Veriut dhe Bulgaria. Shihni, Maqedonia e Veriut përballet me një bllokadë nga Bullgaria, sepse Bullgaria është partner në Unionin Evropian. Kështu ekziston një kufizim se çfarë mund të bëjë Maqedonia e Veriut, dhe pavarësisht veprimeve të saj, Bullgaria mund të kontrollojë procesin e saj drejt BE-së. Në të njëjtën mënyrë, për Kosovën, pranimi ndërkombëtar i kufizuar dhe mosnjohja nga disa vende pengon fuqishëm çdo përparim në dialogun me Serbinë.
A mendoni se Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës mund të ndikojnë në ndryshimin e dinamikave të këtij dialogu?
Edward P.Joseph: Po, sigurisht! Kjo është pikërisht qendra e asaj që po përpiqem të them në këtë intervistë. Po, SHBA-ja dhe BE-ja mund të ndikojnë, dhe NATO gjithashtu, kryesisht me përfshirjen e SHBA-së. Por si do të ndikosh te SHBA-ja nëse tregon papërgjegjshmëri politike të plotë dhe mungesë lidershipi në Prishtinë?Nëse ke një udhëheqje në Prishtinë që thotë: “Nuk më intereson se çfarë mendojnë të tjerët, unë do të kontrolloj çdo element të qeverisë, do të kem presidentin tim, do të kem këtë, do të kem atë, dhe nuk më interesojnë pasojat,” a mendoni se SHBA-ja do të investonte në një vend me këtë lloj qasjeje? Kishte një opsion të pranueshëm për të shmangur krizën presidenciale dhe këtë krizë artificiale: të ruhet Vjosa Osmani si presidente. Në teori kjo mund të ndodhë ende. Pavarësisht opinionit personal për të – mund ta pëlqeni, mund të mos iu pëlqejë, mund ta kritikoni – fakti është se si ka performuar si presidente dhe nëse e meriton një mandat të dytë është çështja kyçe. Si dikush që flet nga Uashington, D.C., ku e kam mirëpritur personalisht presidenten Osmani verën e kaluar, e kam parë të jetë një prani e dukshme dhe efektive. Ajo ka pasur takime kur Kosova ka pasur marrëdhënie të vështira me SHBA-në në shtator, administrata pezulloi dialogun strategjik me Kosovën, dhe Serbia e shfrytëzoi këtë. Kush ishte zyrtari që vazhdoi të ketë komunikim kritik dhe në nivel të lartë me administratën Trump? Presidentja Osmani! Nën udhëheqjen e saj, Kosova është ftuar në Bordin e Paqes ku ka pasur prezencë të dukshme në Davos dhe në Uashington. Ka takuar sekretarin e Shtetit, Marco Rubio, dhe zëvendëssekretarin e Shtetit. Pra, për një vend si Kosova, që ka një fqinj armiqësor, nuk njihet nga katër vende të NATO-s dhe pesë të BE-së, dhe që ka nevojë absolutisht për një marrëdhënie strategjike të fortë me SHBA-në, pse të mos e mbajë thjesht Vjosa Osmanin në detyrë edhe për një vit tjetër? Nuk ka pasur ndonjë skandal apo veprim të tmerrshëm që e kundërshtonte këtë vendim. Për interesat e Republikës së Kosovës, do të ishte më mirë që ta vazhdonte që Vjosa Osmani të ishte presidente e vendit.
A mendoni se prania e Vjosa Osmanit në Uashington bëri që ajo të mos rikandidohet si presidente?
Edward P.Joseph: Do t’ju them kështu: ju më pyetët më parë për motivet. Nuk mund të jap një përgjigje përfundimtare se cilat ishin motivet e kryeministrit Albin Kurti apo të të tjerëve në Kuvendin e Kosovës. Nuk mund të përgjigjem kësaj pyetje për motivet e tyre. Ajo që mund të them është se motivimi kryesor dhe i vetëm për kryeministrin Kurti dhe për kolegët e tij në këtë moment kritik, nuk duhet të jenë preferencat individuale. Ky nuk duhet të jetë motivi i tyre primar. Motivi primar duhet të jenë interesat e Republikës së Kosovës, dhe ato janë qartë dhe pa ekuivok: të ruajnë një president – nuk po përmend emrin – që ka ndërtuar një marrëdhënie respektuese dhe të respektuar me administratën në Uashington, gjë që ajo ka bërë. Pra, edhe pse nuk mund të analizoj motivet e vërteta, fakti kryesor është se në këtë moment kritik interesat e Kosovës duhet të jenë parësore.
