Nga arka e buxhetit shtetëror të Kosovës, nga 100 euro tashmë kanë përfunduar në llogaritë e dhjetëra mijëra studentëve.

Në vitet e fundit, Qeveria e Kosovës ka shpërndarë një varg ndihmash të tilla financiare për kategori të ndryshme të shoqërisë - nga familjet me fëmijë e lehonat, te studentët e pensionistët.

Këto masa janë prezantuar si përgjigje ndaj krizave të njëpasnjëshme, si pandemia COVID-19 e inflacioni, dhe si dhurata për fundvit e fillim të vitit shkollor.

Por, pyetjet se çfarë efekti real kanë pasur ato dhe nëse po çojnë drejt një reforme më të gjerë të sistemit të mirëqenies sociale, mbeten të hapura.

Radio Evropa e Lirë e ka pyetur Qeverinë e Kosovës nëse ka bërë matje të efektit të këtyre ndihmave dhe nëse është menduar që ato të shndërrohen në reforma më të gjera të sistemit të mirëqenies sociale, por, deri në publikimin e këtij artikulli, nuk ka marrë përgjigje.

Sipas Visar Ymerit, drejtues i Institutit “Musine Kokalari” për çështje sociale, problemi nuk është vetë ekzistenca e ndihmave, por mënyra se si ato janë konceptuar.

“Shtesat e njëhershme mund ta lehtësojnë një moment krize, por nuk e ndryshojnë realisht pozitën ekonomike të familjeve”, thotë Ymeri për Radion Evropa e Lirë.

Ai thekson se pa një vizion transformues, këto masa mbesin më shumë gjeste politike sesa politika sociale.

“Në një vend demokratik, politikat sociale duhet të diskutohen nga perspektiva afatgjate. Nga njëra anë, ato shërbejnë për të zbutur vështirësitë momentale, por, nga ana tjetër, duhet të kenë një qasje transformuese”, shton Ymeri.

Në fund të vitit të kaluar, kur Qeveria e Kosovës ka ndarë nga 100 euro për të moshuarit dhe fëmijët, vendimi është kritikuar se përkonte me kohën e fushatës për zgjedhjet e parakohshme parlamentare.

Edhe gjatë fushatës për zgjedhjet lokale vitin e kaluar, Qeveria e udhëhequr nga kryeministri në detyrë, Albin Kurti, është kritikuar se ndarja e shtesave të ngjashme për studentë, është bërë me qëllim të “blerjes së votave”.

Të dyja këto vendime janë arsyetuar nga Qeveria e udhëhequr nga Lëvizja Vetëvendosje - partia e vetme e madhe në Kosovë që i takon krahut të majtë politik - duke u thënë se janë bërë edhe në vitet paraprake, kur nuk ka pasur fushatë elektorale.

Një pjesë e madhe e ndihmave është shpërndarë përmes shtesave për lehona dhe për fëmijë. Qeveria i ka paraqitur këto masa si investim në familje dhe në mirëqenien e fëmijëve.

Edhe pse Ymeri, ish-kryetar i Lëvizjes Vetëvendosje e tani drejtor ekzekutiv në “Musine Kokalari”, në parim e përkrah idenë, ai mbetet i pakënaqur nga mosbërja e dallimit mes familjeve që janë në nevojë të thellë dhe atyre që kanë të ardhura më të qëndrueshme.

Sipas Ymerit, politikat universale mund ta kenë përparësi thjeshtësinë e zbatimit, por rrezikojnë ta humbin efektin aty ku nevoja është më e madhe.

“Familjet me të ardhura të ulëta dhe mesatare, që nuk arrijnë të përballojnë shpenzimet bazë, si: energjia, ushqimi dhe edukimi i fëmijëve, duhet të trajtohen ndryshe. Megjithatë, Qeveria ka zgjedhur masën e sheshtë, e cila i ka anët e veta pozitive, për shkak të thjeshtësisë, por edhe anët negative, sepse nuk i targeton mjaftueshëm ata që janë më në nevojë”, shpjegon Ymeri.

Gjatë kësaj periudhe, ndihmat financiare kanë përfshirë edhe studentët, të cilëve u janë ndarë pagesa të njëhershme ose mbështetje për përballimin e kostove të jetesës dhe studimeve në fillim të vitit akademik.

Po ashtu, janë rritur pensionet dhe paga minimale, si pjesë e përpjekjeve për të zbutur goditjen e inflacionit.

Megjithatë, sipas Ymerit, rritjet nuk kanë qenë të mjaftueshme për ta ruajtur fuqinë blerëse të qytetarëve, sidomos në kushtet e rritjes së vazhdueshme të çmimeve të ushqimit dhe energjisë.

Ai thotë se mungesa e analizave publike, e bën të vështirë vlerësimin e ndikimit real të këtyre masave.

“Ne nuk e dimë nëse këto transfere financiare e kanë ulur varfërinë, nëse e kanë zbutur pabarazinë apo nëse, thjesht, e kanë shtyrë problemin për disa muaj”, thotë Ymeri.

Ai thekson se futja e parave në treg, pa një plan të qartë, mund të ketë edhe efekte inflacioniste, duke e neutralizuar në fakt përfitimin për qytetarët.

Kosova me mbi 1.5 milion banorë, sipas të dhënave të Agjencisë së Statistikave (ASK), ka 15 skema sociale e pensionale, nga të cilat përfitojnë qindra-mijëra qytetarë.

Sipas një publikimi të Bankës Botërore në prill të vitit të kaluar, shkalla e varfërisë vlerësohet të ketë qenë rreth 19.5 për qind në vitin 2023.

Në fund të dhjetorit të vitit të kaluar, vetë ministri në detyrë i Financave, Hekuran Murati, ka treguar se është rritur numri i “familjeve të cenueshme” që përfitojnë nga subvencionet e energjisë elektrike për rreth 25 për qind.

Subvencionimi i energjisë elektrike është një program që synon t’i ndihmojë familjet me të ardhura të ulëta për të përballuar fatura më të larta të energjisë, veçanërisht në muajt e dimrit kur konsumimi dhe kostoja e energjisë shpesh rriten.

Ndërkohë, debati për shtesat për lehona dhe fëmijë ka hapur edhe diskutime të tjera.

Nga një perspektivë feministe, Ymeri vëren se këto politika mund të kenë pasoja të padëshiruara, nëse nuk shoqërohen me masa për integrimin e grave në tregun e punës.

“Nëse mbështetja financiare nuk lidhet me politikat e punësimit, kujdesit për fëmijët dhe shërbimeve sociale, ajo mund të përforcojë role tradicionale dhe varësi afatgjate”, thotë ai.

Ymeri u referohet ankesave nga organizatat e ndryshme feministe në vend, se ky lloj i shtesave mund të përforcojë modelin tradicional të familjes, ku kujdesi për fëmijët mbetet kryesisht barrë e grave.

Sipas të dhënave të fundit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, për vitin 2024, vetëm 25.9 për qind e grave në moshë pune janë aktive në tregun e punës, krahasuar me 60.6 për qind të burrave.

Krahasuar me Kosovën, vendet me sisteme më të konsoliduara të mirëqenies sociale e kanë ndërtuar ndihmën shtetërore si pjesë të një strukture të qëndrueshme.

Në Danimarkë, për shembull, mbështetja për familjet dhe individët nuk jepet kryesisht përmes pagesave të njëhershme, por përmes një sistemi të rregullt që përfshin ndihma për fëmijë, leje prindërore, sigurim shëndetësor universal dhe shërbime publike cilësore.

Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, sistemi është më i fragmentuar, por gjithashtu i strukturuar rreth programeve afatgjate. Pensionet dhe ndihmat për të moshuarit bazohen në kontributet e paguara gjatë jetës në punë, ndërsa familjet me të ardhura të ulëta përfitojnë nga programe të veçanta për ushqim, shëndetësi dhe strehim.

Sipas Ymerit, dallimi kryesor mes këtyre vendeve dhe Kosovës qëndron te mungesa e një vizioni të qartë për të ardhmen e shtetit.

“Pyetja nuk është nëse duhet të ketë ndihma, por çfarë modeli të mirëqenies duam të ndërtojmë”, thotë ai.

“Në përgjithësi, politikat sociale në Kosovë janë ndërtuar më shumë si reagime të momentit, sesa si pjesë e një vizioni afatgjatë transformues. Kjo mund të çojë në disbalancë ekonomike dhe buxhetore, sepse të hyrat zvogëlohen ndërsa obligimet rriten”, shton Ymeri.

Për këtë, ai thotë se është shumë e rëndësishme që ndihmat e ndryshme sociale të mos merren si vendime të Qeverisë së Kosovës, por të përcaktohen me ligj si të drejta që u takojnë qytetarëve. Kështu, shton ai, ndihmat s’do të shihen si barrë apo lëmoshë.

Nëse lihen vetëm si vendime qeveritare, Ymeri sqaron se me ardhjen e një qeverie të re, këto ndihma mund të reshtin së ekzistuari fare lehtë.

“Këto çështje nuk zgjidhen me vendime të izoluara. Nevojitet dialog me sindikatat, inspektim më i fortë i tregut të punës, rritje e kapaciteteve institucionale dhe reforma të pagave e kontratave kolektive sipas sektorëve”, thotë Ymeri.

Për të, zgjidhja afatgjatë më e mirë do të ishte ndërtimi i një sistemi që bazohet në tregun e punës, shërbime publike cilësore dhe skema sociale të qëndrueshme. Për këtë, ai e merr shembull sistemin në Holandë.

“Mirëqenia përmes punës ruan dinjitetin njerëzor dhe zvogëlon varësinë nga skemat sociale, të cilat në çdo vend kanë edhe një dimension stigmatizues”, thotë Ymeri.

Megjithatë, ai shton se pa investime serioze në arsim, shëndetësi dhe punësim, shtesat financiare do të mbeten vetëm zgjidhje të përkohshme.

“Pyetja kryesore mbetet: ku po i shpenzojmë paratë publike dhe a po i përdorim ato në mënyrën më të drejtë dhe më të qëndrueshme?”, përfundon Ymeri. /REL/