Lufta me Iranin po shkakton dëme anësore në ekonominë botërore.

Konflikti po rrit çmimet e energjisë dhe të plehrave kimike; po kërcënon me mungesa ushqimore në vendet e varfra; po destabilizon shtete të brishta si Pakistani; dhe po e vështirëson punën e bankave qendrore që luftojnë inflacionin, si Rezerva Federale e Shteteve të Bashkuara.

Një pjesë e madhe e problemeve vjen nga Ngushtica e Hormuzit — përmes së cilës kalon rreth një e pesta e naftës së botës — e cila praktikisht u mbyll pasi Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli nisën sulme me raketa më 28 shkurt që vranë liderin iranian, Ajatollah Ali Khamenei.

“Për një kohë të gjatë, skenari i frikshëm që e pengonte SHBA-në të mendonte për një sulm ndaj Iranit dhe që e shtynte të kërkonte përmbajtje nga Izraeli ishte se iranianët do ta mbyllnin Ngushticën e Hormuzit,” tha Maurice Obstfeld, bashkëpunëtor i lartë në Institutin Peterson për Ekonominë Ndërkombëtare dhe ish-kryeekonomist në Fondin Monetar Ndërkombëtar. “Tani jemi pikërisht në atë skenar të frikshëm.”

Me një rrugë kryesore detare të transportit të ndërprerë, çmimet e naftës janë rritur — nga më pak se 70 dollarë për fuçi më 27 shkurt në pothuajse 120 dollarë herët të hënën, para se të stabilizoheshin rreth 90 dollarë. Me to janë rritur edhe çmimet e benzinës.

Çmimi mesatar i benzinës në SHBA është rritur në 3.48 dollarë për gallon nga pak më pak se 3 dollarë vetëm një javë më parë. Çmimet mund të ndihen edhe më fort në Azi dhe Evropë, të cilat varen më shumë nga nafta dhe gazi i Lindjes së Mesme sesa Shtetet e Bashkuara.

Çdo rritje prej 10% e çmimit të naftës — nëse vazhdon për pjesën më të madhe të vitit — do të rrisë inflacionin global me 0.4 pikë përqindje dhe do të ulë prodhimin ekonomik botëror deri në 0.2%, tha Kristalina Georgieva, drejtoresha menaxhuese e Fondit Monetar Ndërkombëtar.

“Ngushtica e Hormuzit duhet të rihapet,” tha ekonomisti Simon Johnson nga Instituti i Teknologjisë në Masaçusets dhe fitues i çmimit Nobel memorial për ekonomi në vitin 2024. “Rreth 20 milionë fuçi naftë në ditë kalojnë përmes saj. Nuk ka kapacitet të tepërt askund në botë që mund ta mbushë atë boshllëk.”

Ekonomia botërore ka treguar se mund t’i përballojë goditjet, duke absorbuar ndikimet nga pushtimi rus i Ukrainës katër vite më parë dhe nga tarifat e mëdha dhe të paparashikueshme të presidentit Donald Trump në vitin 2025.

Shumë ekonomistë shprehin shpresë se tregtia globale mund ta përballojë edhe këtë krizë të fundit.

“Ekonomia botërore ka treguar se është e aftë të përballojë goditje të mëdha si tarifat e gjera të SHBA-së, kështu që ka vend për optimizëm se do të tregojë qëndrueshmëri edhe ndaj pasojave të luftës me Iranin,” tha Eswar Prasad, profesor i politikës tregtare në Universitetin Cornell.

Koha është vendimtare.

Sidomos nëse çmimet e naftës mund të bien përsëri në intervalin 70 deri në 80 dollarë për fuçi, shkroi ekonomisti Neil Shearing i Capital Economics, “ekonomia botërore mund ta përthithë këtë goditje me më pak ndërprerje nga sa shumëkush ka frikë.”

Por mbeten shumë pasiguri.

“Pyetja është sa gjatë do të vazhdojë kjo,” tha Johnson, gjithashtu ish-kryeekonomist i FMN-së. “Është e vështirë të imagjinohet që Irani të tërhiqet tani që ka shpallur këtë lider të ri” – Mojtaba Khamenei. Djali i Ajatollahut të vrarë besohet të jetë edhe më i ashpër se babai i tij.

Pasigurinë për fundin e krizës e shton edhe fakti se nuk është e qartë se çfarë po përpiqen të arrijnë Shtetet e Bashkuara. “E gjitha kjo ka të bëjë me presidentin Trump,” tha Johnson. “Nuk është e qartë kur ai do të shpallë fitoren.”

Fitues dhe humbës ekonomikë

Për momentin, lufta ka të ngjarë të krijojë fitues dhe humbës ekonomikë.

Importuesit e energjisë — pjesa më e madhe e Evropës, Koreja e Jugut, Tajvani, Japonia, India dhe Kina — do të goditen nga çmimet më të larta, shkroi Shearing në një koment për institutin kërkimor Chatham House në Londër.

Pakistani ndodhet në një situatë veçanërisht të vështirë. Ky vend i Azisë Jugore importon 40% të energjisë së tij dhe varet shumë nga gazi natyror i lëngshëm nga Katari, furnizimet e të cilit janë ndërprerë nga konflikti. Çmimet më të larta të energjisë do të rëndojnë mbi familjet pakistaneze dhe do të dëmtojnë ekonominë e vendit.

Megjithatë, në vend që të ulin normat e interesit për të ofruar ndonjë lehtësim, banka qendrore e Pakistanit ndoshta do të duhet t’i rrisë ato, thonë ekonomistët Gareth Leather dhe Mark Williams të Capital Economics. Kjo ndodh pjesërisht sepse inflacioni në Pakistan mbetet i lartë — dhe çmimet më të larta të energjisë rrezikojnë ta përkeqësojnë atë.

Ndërkohë, vendet prodhuese të naftës jashtë zonës së luftës — Norvegjia, Rusia dhe Kanadaja — do të përfitojnë nga çmimet e larta të naftës pa rrezikun e sulmeve me raketa apo dronë.

Energjia nuk është problemi i vetëm. Deri në 30% e eksporteve botërore të plehrave kimike — përfshirë ure, amoniak, fosfate dhe squfur — kalojnë përmes Ngushticës së Hormuzit, sipas Joseph Glauber nga Instituti Ndërkombëtar për Kërkime mbi Politikat Ushqimore.

Ndërprerja e transportit në këtë ngushticë tashmë ka ndërprerë dërgesat e plehrave kimike, duke rritur kostot për fermerët dhe duke shtyrë çmimet e ushqimit lart.

“Çdo vend me sektor të madh bujqësor, përfshirë edhe Shtetet e Bashkuara, do të ishte i cenueshëm,” tha Obstfeld. “Pasojat do të jenë më shkatërruese në vendet me të ardhura të ulëta, ku produktiviteti bujqësor tashmë është i kufizuar. Shtoni edhe këtë kosto shtesë dhe rreziku për mungesa të mëdha ushqimore bëhet real.”