Viktimat varionin nga një foshnjë 8 muajshe deri te një grua 99-vjeçare, përfshirë 18 fëmijë dhe një grua shtatzënë.

Masakra e Suharekës e 26 marsit 1999 nuk është vetëm një nga krimet më të rënda të luftës në Kosovë, por edhe një shprehje e përqendruar e një strategjie të tërë shtetërore dhune, të zbatuar nga regjimi i Slobodan Millosheviqit kundër popullsisë etnike shqiptare. Ajo që i ndodhi familjes Berishë nuk ishte as aksidentale dhe as devijim, por pjesë e një logjike të planifikuar të spastrimit etnik, terrorit dhe fshirjes së provave.

Në thelbin e saj, Masakra e Suharekës është një histori e trefishtë: shkatërrimi fizik i një familjeje të tërë, përpjekja sistematike për të eliminuar trupat me qëllim fshehjen e krimit dhe dështimi i drejtësisë për të ndëshkuar autorët e krimit. Si e tillë, ajo qëndron si një nga rastet më domethënëse për të kuptuar natyrën e krimeve të kryera në Kosovë gjatë viteve 1998-1999.

Në picerinë “Kalabria” në Suharekë, u ekzekutuan shumica e 50 viktimave, 48 anëtarë të familjes Berishë, së bashku me dy të tjerë, Jashar Berishën dhe Avdullah Elshanin. Ky nuk ishte thjesht një akt vrasjeje, por një akt demonstrativ terrori, viktimat varionin nga një foshnjë 8 muajshe deri te një grua 99-vjeçare, përfshirë 18 fëmijë dhe një grua shtatzënë. Ky detaj nuk është vetëm tragjik, por thelbësor, pasi tregon se objektivi nuk ishte neutralizimi i ndonjë “kërcënimi”, por shfarosja e strukturës familjare. Kjo përputhet me modelin më të gjerë të veprimeve nga forcat serbe në atë kohë, duke synuar civilët, veçanërisht familjet e mëdha, si një mënyrë për të thyer rezistencën kolektive dhe për të krijuar panik masiv që çoi në zhvendosje.

Masakra nuk mbaron me ekzekutimet, ajo vazhdon me trajtimin e trupave. Kufomat fillimisht u transportuan pranë kazermave ushtarake në Prizren, u varrosën fshehurazi, më vonë u zhvarrosën dhe më pas u transferuan në Serbi. Ky zinxhir lëvizjesh nuk është thjesht një detaj logjistik, por provë e qartë e një operacioni të organizuar për të fshehur krimet. Kulmi i kësaj përpjekjeje ishte hedhja e një kamioni frigoriferik të mbushur me trupa në lumin Danub, pranë kufirit rumun. Ky akt qëndron si një nga episodet më të errëta të luftës, pasi zbulon jo vetëm brutalitetin, por edhe vetëdijen e autorëve të krimeve që kishin kryer.

Zbulimi i mëvonshëm i varreve masive në Batajnicë, ku u gjetën eshtrat e mbi 700 shqiptarëve, përfshirë viktima nga Suhareka, konfirmon dimensionin e organizuar nga shteti të këtij operacioni. Ky nuk ishte një krim lokal, por një sistem i koordinuar që përfshinte strukturat e policisë, ushtrisë dhe shërbimit sekret.

Në këtë kontekst, roli i individëve të identifikuar si organizatorë, nga kolonelët e policisë deri te zyrtarët e sigurisë shtetërore, duhet parë si pjesë e një zinxhiri më të gjerë komandues. Në sistemin e asaj kohe, veprime të tilla nuk mund të kishin ndodhur pa një klimë të qartë urdhrash dhe një politikë shtetërore që i mundësonte dhe i justifikonte ato.

Procesi gjyqësor në Beograd, i zhvilluar midis viteve 2006 dhe 2009, rezultoi në dënimin e vetëm katër nga tetë të pandehurve, me një total prej 48 vitesh burgim; katër të tjerë, përfshirë figura kyçe, u liruan nga akuzat. Kjo nuk është thjesht çështje vendimesh individuale gjyqësore, por pasqyron kufizimet strukturore të drejtësisë në Serbi pas luftës. Gjykimet për krime lufte shpesh janë zhvilluar në një mjedis politik dhe shoqëror ku narrativa dominuese ka qenë mbrojtja e shtetit dhe relativizimi i krimeve. Si rezultat, shumë procedura kanë prodhuar dënime të pjesshme dhe shpesh të pamjaftueshme në lidhje me shkallën e krimeve.

Në rastin e Suharekës, provat ishin të konsiderueshme – 120 dëshmitarë, përfshirë të mbijetuar dhe vetë anëtarë të policisë serbe. Kjo nënvizon më tej kontrastin e fortë midis fakteve të dokumentuara dhe rezultateve gjyqësore. Ajo që mbetet është një ndjenjë e thellë e drejtësisë së paplotësuar. Megjithatë, për të kuptuar plotësisht rëndësinë e Masakrës së Suharekës, ajo duhet të vendoset në kontekstin më të gjerë të masakrave të tjera në Kosovë gjatë viteve 1998-1999.

Masakra e Reçakut e janarit 1999, ku u vranë 45 civilë të pafajshëm shqiptarë, shënoi një pikë kthese në nivel ndërkombëtar, duke ekspozuar brutalitetin e regjimit të Millosheviqit para opinionit publik global. Ajo krijoi presion të drejtpërdrejtë mbi bashkësinë ndërkombëtare dhe kontribuoi në vendimin për ndërhyrje nga Aleanca e Atlantikut të Veriut.

Masakra e Mejës, pranë Gjakovës, e cila ndodhi në prill të vitit 1999 dhe pa vrasjen e qindra burrave shqiptarë, është një tjetër shembull i eliminimit selektiv të një popullsie, një praktikë e njohur në strategjitë e spastrimit etnik. Ndërkohë, në Krushë të Madhe dhe Izbicë, u kryen masakra të ngjashme, me dhjetëra e qindra viktima civile.

Ajo që i lidh këto raste me Suharekën është përdorimi i të njëjtit model, rrethimi i zonave civile, ndarja e burrave nga gratë dhe fëmijët, ose, në disa raste si në Suharekë, vrasja pa dallim e të gjithëve, ekzekutimet masive, të ndjekura nga përpjekjet për të fshehur krimet. Ky model nuk ishte spontan, por operativ. Në këtë kuptim, Masakra e Suharekës është një nga rastet më të qarta përmes të cilit mund të vëzhgohet ky model në formën e tij më ekstreme, eliminimi total i një familjeje dhe një përpjekje e sofistikuar për të zhdukur provat.

Në Kosovë, këto masakra përbëjnë pjesë të identitetit kolektiv dhe kërkesës për drejtësi. Në Serbi, ato shpesh janë minimizuar, relativizuar ose injoruar. Ky boshllëk në narrativë mbetet një nga pengesat kryesore për pajtim të vërtetë në rajon. Masakra e Suharekës nuk është vetëm histori. Është një provë e vazhdueshme për drejtësinë ndërkombëtare, për aftësinë e shoqërive për t’u përballur me të kaluarën dhe për seriozitetin e angazhimeve për të parandaluar përsëritjen e krimeve të tilla.

Ajo që mbetet sot janë disa të mbijetuar që mbajnë dëshminë, varre që flasin më shumë se çdo dokument dhe një sistem drejtësie që ende nuk ka dhënë përgjigje të plota. Mbi të gjitha, mbetet një pyetje themelore: si është e mundur që krime të kësaj natyre janë kryer në mënyrë kaq sistematike, dhe megjithatë nuk janë ndëshkuar në përpjesëtim me shkallën e tyre? Përgjigja nuk është e drejtpërdrejtë, shkuran The Balkan Report.