Shkruan: Sasha Dovzhyk

Në një ditë të ndritshme shkurti, mbi filxhanë kafeje, ekipi im mblidhet për një takim strategjik në zyrën tonë në Lviv, 80 kilometra nga kufiri me BE-në. Institucioni ynë kulturor dhe kërkimor – një OJQ e quajtur Index – dokumenton përvojat e ukrainasve të luftës. Kafeja është e rëndësishme: stacioni ynë i karikimit mund të furnizojë me energji një makinë kafeje gjatë ndërprerjeve të energjisë elektrike. Një anëtare e bordit tonë nga Kievi, i cili ka vuajtur më shumë nga shkatërrimi i infrastrukturës energjetike të Ukrainës nga Rusia këtë dimër, kënaqet me këtë luks. Ajo është mësuar të ngjitet 14 kate shkallësh me bombola uji dhe të ziejë kafe në një sobë portative në apartamentin e saj të ngrirë.

Ndërsa flasim, ekranet tona ndizen me një alarm: një raketë balistike ruse po vjen drejt nesh. “Çfarë do të bëjmë?” do të dijë një koleg. Dua të mbaroj si kafenë ashtu edhe diskutimin. Pas një minute, dëgjojmë zhurmën e një shpërthimi jo shumë larg. Raketa është kapur. Ne rifillojmë të mendojmë se si të sigurojmë drejtësi afatgjatë duke ndarë historitë e individëve të Ukrainës së kohës së luftës.

“Më trego atë historinë qesharake për lëndimin tënd”, i kërkova një shoku ushtar të nesërmen dhe, duke qeshur, ai e bëri. Ne kemi përvetësuar një sens humori të veçantë: është një histori për ikjen për të shpëtuar jetën nga një dron rus me një shok të plagosur mbi shpatull. Në Ukrainë, shumica prej nesh kanë histori qesharake për të treguar: për lëndime ose zhvendosje, sulme ajrore ose marrëdhënie në distancë me partnerë në ushtri.

Ne e kemi normalizuar luftën. Ne e kemi normalizuar humbjen. Ne e kemi normalizuar rezistencën. Shumë prej nesh e kanë pranuar se këto gjëra anormale do të qëndrojnë me ne për sa kohë që arrijmë t’i mbijetojmë sulmit gjenocidal të Rusisë.

Katër vjet dhe katër jetë më parë, pati një moment kur besuam se ky tmerr do të ishte jetëshkurtër. Ishim të bindur se bota nuk do ta toleronte Rusinë të brutalizonte një shtet sovran, ndërsa në fakt shpërbënte ligjin dhe sigurinë ndërkombëtare.

Duke parë prapa, më kujtohet një demonstratë nga të mbijetuarit e rrethimit të Mariupolit, e cila u zhvillua në qendër të Lvivit në mesin e marsit 2022. Protestuesit kishin shpëtuar mezi nga qyteti portual industrial pasi duruan javë të tëra bombardimesh ruse, të cilat kishin filluar në shkurt të atij viti. Disa kishin lënë të afërm të varrosur nën rrënojat e ndërtesave të larta të shkatërruara; të tjerë kishin humbur kontaktin me të dashurit e tyre. Duke mbajtur pankarta të vizatuara me dorë që shkruanin “Mariupoli është në flakë”, ata brohorisnin “Nato, mbyll qiellin!”. Pastaj duke punuar si “ndreqës” për median ndërkombëtare, dola nga grupi i gazetarëve që filmonin skenën dhe bërtita me demonstruesit në kulmin e shpirtit.

Por NATO – ose ndonjë entitet tjetër ndërkombëtar – nuk e mbylli qiellin atëherë. Nuk po e mbyll qiellin tani, pasi Rusia po shkatërron sistemin energjetik të Ukrainës, duke përfshirë nënstacionet që furnizojnë me energji elektrike centralet bërthamore. Kompromentimi i sigurisë së infrastrukturës bërthamore civile – nga pushtimi i centralit bërthamor të Zaporizhzhias deri te ndërhyrja në njësitë bërthamore në pjesë të tjera të vendit – është një pasojë e rritjes së nivelit të tolerancës ndaj tmerrit nga bashkësia ndërkombëtare. Kjo nuk e ka bërë planetin një vend më të sigurt.

Në vitin 2022, ne ukrainasit i thamë vetes dhe njëri-tjetrit se bota do të qëndronte pranë vendit tonë nëse do të tregonim se ishim të gatshëm të mbroheshim. Qindra mijëra civilë u deklaruan vullnetarë për t’u bashkuar me ushtrinë dhe përzunë pushtuesit nga rajonet e Kievit dhe Çernihivit në veri të vendit. Brenda gjashtë muajsh, ushtria ukrainase kishte çliruar gjithashtu rajonin e Kharkivit në verilindje dhe Khersonin në jug. Përmes vendosmërisë dhe zgjuarsisë, ukrainasit vërtetuan se ishin të aftë të luftonin ushtarakisht.

Fitoret civile pasuan. Filmi “20 Ditë në Mariupol”, i cili kapi javët e para të shkeljes së qytetit nga Rusia, fitoi çmimin Oskar për dokumentarin më të mirë në vitin 2024. Në fjalimin e tij të pranimit, regjisori Mstyslav Çernov i bëri thirrje audiencës së Çmimeve të Akademisë që “të siguroheshin që historia të vendosej në rregull” dhe që e vërteta rreth mizorive ruse të triumfonte.

Çmimi Nobel për Paqen për vitin 2022 i shkoi mbrojtëses ukrainase të të drejtave të njeriut, Oleksandra Matviichuk. Leksioni i saj për Çmimin Nobel ekspozoi rrënimin e sistemit ndërkombëtar të ligjit dhe sigurisë përballë luftës kriminale të Rusisë. Titulli i tij ishte “Koha për të marrë përgjegjësi”.

Bashkësia ndërkombëtare me të vërtetë mori kohën e saj për t’iu përgjigjur agresionit të Rusisë. Me ndihmën për Ukrainën shumë të ngadaltë, shumë të kufizuar dhe shumë të fragmentuar, vendi u la të luftonte në një luftë të zgjatur rraskapitjeje. Ukrainasve u ka mbetur pa zgjidhje tjetër përveçse të normalizojnë humbjen, luftën dhe rezistencën.

I rishikoj deklaratat e viteve të para të luftës në shkallë të plotë sepse kjo ndihmon për të rimarrë një pjesë të asaj qartësie morale që mbizotëronte atëherë, përpara se diskursi publik të mjegullohej me biseda për kompromis dhe lëshime. Edhe më zbuluese janë fjalët e atyre që nuk jetuan mjaftueshëm gjatë për t’u mësuar me tmerrin.

Në vitin 2023, udhëtova në rajonin e çpushtuar të Kharkiv me një grup autorësh dhe vullnetarësh dhe pashë shkatërrimin që lanë pas rusët. Ndaluam në një varrim masiv të banorëve vendas në një pyll me pisha pranë qytetit të çliruar të Izium. Kryqe druri shënuan vrima me madhësi njerëzore në tokë ranore – 447 prej tyre. Nga njëri prej varreve, trupi i një kolegu shkrimtar të ekzekutuar, Volodymyr Vakulenko, ishte zhvarrosur. Në hyrjen e fundit të ditarit të tij të shkruar nën pushtim, Vakulenko parashikoi fitoren e Ukrainës.

Një shkrimtare tjetër me të cilën udhëtova, Victoria Amelina, bëri kërkime për vrasjen e Vakulenkos. Ajo planifikonte të përfshinte historinë e tij në librin e saj jo-fiktiv “Duke parë gratë që shikojnë luftën”. Dy muaj pas udhëtimit tonë në rajonin e Kharkiv, një sulm me raketa ruse me precizion të lartë i mori jetën. U bëra pjesë e grupit editorial i cili pa librin e saj të botohej pas vdekjes. Pa kompromis përballë tmerrit, dëshmia e Amelinës dokumenton etjen ukrainase për drejtësi dhe e mishëron atë.

Fjalët dhe jetët e atyre njerëzve që Rusia na i mori janë si bletët në qelibar: ato kapin thelbin e paprekur të luftës së Ukrainës. Ata janë një flakë që lodhja, tradhtitë dhe tmerri i akumuluar i viteve pasuese janë të pafuqishme ta shuajnë. Ndërsa lufta hyn në vitin e saj të pestë, duhet të ndalemi dhe të shikojmë prapa për të parë rrugën përpara. Kompromiset që ushqejnë pandëshkueshmërinë ruse nuk do të na çojnë në paqe të qëndrueshme. Imagjinata politike për të parashikuar llogaridhënien ruse mund të na japë një shans.