Ish-zëdhënësi i NATO-s gjatë luftës në Kosovë, Jamie Shea, në një intervistë për RTKLive, në përvjetorin e 27-të të fillimit të sulmeve ajrore të NATO-së ndaj ish-Jugosllavisë (Serbisë), tha se kishte qenë i bindur se përdorimi i forcës ishte i domosdoshëm për të shpëtuar jetët e kosovarëve dhe se drejtësia ishte në anën e tyre.

Sipas ish-zyrtarit të NATO-s, vendimi nuk ishte i vështirë, sepse qëndrimi kokëfortë i Millosheviçit dhe veprimet serbe, si masakra në Reçak, i bindën të gjithë aleatët se NATO duhej të ndërhynte për të parandaluar një katastrofë humanitare në Kosovë.

Shea vlerësoi se, edhe pse njëzet e shtatë vjet më vonë Serbia ende nuk ka kërkuar falje për krimet e kryera në Kosovë, kjo është për të ardhur keq. “Sepse përballja me anën më të errët të historisë së vet dhe kërkimi i faljes për gabimet e së kaluarës është shenjë e një demokracie të pjekur. Dhe është thelbësore nëse vendet duan të ecin përpara dhe të kenë marrëdhënie normale me fqinjët e tyre”, tha ai.

Ai tha se është përgjegjësi morale e qeverisë së Serbisë të pranojë krimet e kryera në Bosnje, Kroaci dhe Kosovë dhe të emërojë një komision të pavarur të historianëve ndërkombëtarë dhe serbë për të hetuar dhe për të nxjerrë në dritë të gjitha faktet.

Shea ka folur edhe për sulmin terrorist në Banjskë. “Serbia ka përdorur taktika kundër Kosovës për të provuar ta dobësojë atë. Incidenti i Banjskës në shtator 2023 është një shembull i mirë. Prandaj, detyra kryesore e NATO-s sot është të ndihmojë Kosovën me inteligjencë më të mirë mbi këto forma të luftës hibride dhe të zhvillojë qëndrueshmërinë e saj të brendshme për t’u mbrojtur ndaj tyre”, tha ai.

Serbia vazhdon të përdorë retorikë agresive ndaj vendeve fqinje, përfshirë Kosovën dhe Kroacinë. Shea këtë e lidh me mungesën e vizionit politik dhe burrështetësisë nga ana e udhëheqësve të Serbisë që nga rënia e regjimit të Millosheviçit.

Ai ka folur edhe për Kosova që të jetë pjesë e NATO-së. “Kosova ndan vlerat e NATO-s dhe ka treguar se dëshiron të kontribuojë në sigurinë e përgjithshme të NATO-s dhe jo vetëm të përfitojë nga siguria që NATO mund t’i ofrojë Kosovës, për shembull përmes KFOR-it”, tha ai.

Intervista e plotë:

Sot shënohet 27 vjet nga ndërhyrja e NATO-s me qëllim ndalimin e krimeve në Kosovë. Si e kujtoni atë kohë?

Shea: Ishte një kohë ankthi, siç mund të pritet. Asnjëherë nuk e di se çfarë do të ndodhë kur përdor forcë ushtarake, sepse edhe kundërshtari yt ka rol dhe mund t’i pengojë objektivat e tua, të paktën për një kohë. Por isha i bindur se përdorimi i forcës ishte i domosdoshëm për të shpëtuar jetët e kosovarëve. Ne kishim provuar diplomacinë dhe i kishim dhënë Millosheviçit dhe regjimit të tij çdo mundësi gjatë disa muajve para marsit 1999 për të gjetur një zgjidhje paqësore, por ata vazhduan të përdorin dhunë. Prandaj besoja se drejtësia ishte në anën tonë.

RTKlive: Sa ishin vendime të vështira për t’u marrë?

Shea: Gjëja kryesore ishte të bëhej një planifikim i duhur ushtarak dhe komandantët ushtarakë të NATO-s e kishin realizuar këtë gjatë disa muajve. Gjithashtu, të sigurohej pjesëmarrja maksimale e aleatëve të NATO-s për të treguar solidaritet dhe një vullnet kolektiv për të ndalur dhunën serbe ndaj popullsisë civile të Kosovës. Dhe të përcaktohej një bazë ligjore e pranueshme për të gjithë dhe një objektiv i qartë. Ana politike ishte po aq e rëndësishme sa ajo ushtarake. NATO është një aleancë mbrojtëse dhe asnjë aleat nuk dëshironte të përdorte forcë nëse do të kishte një zgjidhje tjetër paqësore. Por në fund, vendimi nuk ishte i vështirë sepse qëndrimi kokëfortë i Millosheviçit dhe veprimet serbe, si masakra në Reçak, i bindën të gjithë aleatët se NATO duhej të ndërhynte për të parandaluar një katastrofë humanitare në Kosovë.

Njëzet e shtatë vjet më vonë, Serbia ende nuk ka kërkuar falje për krimet e kryera në Kosovë. Si e vlerësoni këtë?

Shea: Është për të ardhur keq, sepse përballja me anën më të errët të historisë së vet dhe kërkimi i faljes për gabimet e së kaluarës është shenjë e një demokracie të pjekur. Dhe është thelbësore nëse vendet duan të ecin përpara dhe të kenë marrëdhënie normale me fqinjët e tyre. A mund ta imagjinoni një Gjermani që nuk do të pranonte krimet e periudhës naziste, apo një Francë që nuk do të kërkonte falje për krimet e luftës në Algjeri, apo një SHBA që nuk do të ndiente turp për imponimin e skllavërisë mbi miliona banorë të saj deri në mesin e shekullit të 19-të? Pikëpamja jonë për këto vende do të ishte krejtësisht ndryshe. Prandaj besoj se është përgjegjësi morale e qeverisë së Serbisë të pranojë krimet e kryera në Bosnje, Kroaci dhe Kosovë dhe të emërojë një komision të pavarur të historianëve ndërkombëtarë dhe serbë për të hetuar dhe për të nxjerrë në dritë të gjitha faktet. Shumë të tjerë e kanë bërë këtë, prandaj pse jo edhe Serbia?

Si e vlerësoni situatën aktuale të sigurisë në rajon në kontekstin e rolit dhe zhvillimit të NATO-s?

Shea: Situata është qartësisht shumë më stabile se 27 vjet më parë. Forcat e KFOR-it kanë qëndruar në Kosovë gjatë gjithë kësaj kohe për të ruajtur paqen dhe BE-ja, duke marrë përsipër nga NATO në vitin 2004, ka kryer një detyrë të ngjashme në Bosnje. Veprimet e NATO-s dhe BE-së ndihmuan në parandalimin e një lufte civile në Maqedoninë e Veriut gjatë periudhës 2002–2004. Ka pasur tensione për shkak të shumë mosmarrëveshjeve të pazgjidhura si brenda vendeve të rajonit ashtu edhe ndërmjet tyre, por retorika e ashpër deri më tani nuk është shoqëruar me agresion të hapur ushtarak, si në vitet 1990. Falë Zotit. Kërcënimet tani janë më shumë nga aktivitetet hibride ose të ashtuquajtura “zona gri” të disa vendeve, për shembull propaganda dhe fushata dezinformimi, shantazh ekonomik përmes bojkotit tregtar dhe kufizimeve, si dhe përdorimi i forcave ose strukturave paralele e të fshehta të sigurisë për të krijuar kaos dhe për të nxitur përçarje politike. Serbia sigurisht që i ka përdorur këto taktika kundër Kosovës për të provuar ta dobësojë atë. Incidenti i Banjskës në shtator 2023 është një shembull i mirë. Prandaj detyra kryesore e NATO-s sot është të ndihmojë Kosovën me inteligjencë më të mirë mbi këto forma të luftës hibride dhe të zhvillojë qëndrueshmërinë e saj të brendshme për t’u mbrojtur ndaj tyre.

Serbia vazhdon të përdorë retorikë agresive ndaj vendeve fqinje, përfshirë Kosovën dhe Kroacinë. A mendoni se kjo tregon se ende nuk e ka pranuar paqen me rajonin?

Shea: Unë e lidh këtë me mungesën e vizionit politik dhe burrështetësisë nga ana e udhëheqësve të Serbisë që nga rënia e regjimit të Millosheviçit. Ata kanë arritur të realizojnë vetëm gjysmën e një tranzicioni demokratik dhe, pavarësisht aplikimit për anëtarësim në BE, kanë bërë përparim të pamjaftueshëm në luftën kundër korrupsionit dhe në modernizimin e ekonomisë. Prandaj janë kthyer te thirrjet e vjetra dhe të diskredituara ndaj nacionalizmit dhe rishkrimit të historisë për të larguar vëmendjen nga problemet sociale dhe ekonomike, të cilat janë qartësisht shqetësimi kryesor i popullsisë serbe, siç e kanë theksuar edhe protestat e fundit kundër qeverisë. Serbia gjithashtu renditet ulët për sa i përket lirisë së shtypit. Megjithatë, ndërsa Serbia afrohet më shumë me BE-në, duhet shpresuar se presioni, si i brendshëm ashtu edhe ai i jashtëm, për reforma të vërteta dhe të qëndrueshme do të rritet dhe do të prodhojë rezultate të shumëpritura.

NATO së shpejti do të shënojë 77-vjetorin e saj. Si e shihni NATO-n në këtë moment kohor?

Shea: NATO pa dyshim po kalon disa kohë sfiduese. Pushtimi rus i Ukrainës ka rritur ndjeshëm kërcënimin ndaj vetë territorit të NATO-s nga Rusia dhe i ka detyruar aleatët evropianë të nisin një program afatgjatë dhe të kushtueshëm riarmatimi. Shpenzimi i 5% të PBB-së kombëtare për mbrojtje nuk do të jetë i lehtë për evropianët në një kohë stagnimi ekonomik, si dhe goditjeve të çmimeve të energjisë dhe inflacionit që vijnë nga lufta në Iran. Në këtë moment të rrezikshëm, shohim gjithashtu Shtetet e Bashkuara, nën administratën e dytë të Trump-it, të ulin angazhimin e tyre ndaj NATO-s dhe madje të kërcënojnë me një përfshirje edhe më të vogël në Evropë në të ardhmen, nëse aleatët nuk e ndihmojnë SHBA-në në Ngushticën e Hormuzit ose nuk i përshtaten kërkesave të saj lidhur me Grenlandën. Strategjia e re e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së gjithashtu i jep përparësi Amerikës Latine dhe Kinës përpara Evropës dhe Rusisë. Prandaj, NATO duhet të gjejë mënyrën për të qëndruar e bashkuar dhe për të kaluar këtë periudhë të vështirë. Megjithatë, aspekti pozitiv është se kjo situatë e re po e detyron Evropën të marrë më shumë përgjegjësi për sigurinë e saj dhe të zvogëlojë varësinë nga ndikimi ose presioni i jashtëm. Kjo “autonomi strategjike evropiane” ka kohë që është e nevojshme dhe, nëse realizohet, do ta bëjë NATO-n një aleancë më të balancuar midis Amerikës së Veriut dhe Evropës, dhe rrjedhimisht më të qëndrueshme në afat të gjatë sesa një aleancë tepër e varur nga kapacitetet ushtarake të SHBA-së.

Cili është qëndrimi juaj rreth Kosovës në kuadër të Partneritetit për Paqe?

Shea: Unë jam një mbështetës i vendosur që Kosova të bëhet anëtare e plotë e Partneritetit për Paqe. NATO duhej t’ia kishte ofruar Kosovës këtë mundësi që prej vitesh. Kjo do të hapte shumë më tepër rrugë për bashkëpunim praktik me NATO-n sesa grupi i kufizuar i aktiviteteve për të cilat aleatët kanë rënë dakord deri më tani, dhe është një zhvillim logjik për një vend si Kosova që synon anëtarësimin në NATO. Nuk e shoh pse çështja e njohjes duhet të përdoret për të penguar Kosovën të hedhë hapin e parë drejt integrimit në NATO duke iu bashkuar Partneritetit për Paqe, një hap që dy duzina vendesh të tjera evropiane e kanë ndërmarrë prej kohësh. Kosova ndan vlerat e NATO-s dhe ka treguar se dëshiron të kontribuojë në sigurinë e përgjithshme të NATO-s dhe jo vetëm të përfitojë nga siguria që NATO mund t’i ofrojë Kosovës, për shembull përmes KFOR-it.

A mendoni se Kosova dhe vendet e tjera të rajonit duhet të rrisin buxhetet e tyre të mbrojtjes?

Shea: KFOR vazhdon ta mbrojë Kosovën dhe si rezultat nuk shoh një kërcënim që do të kërkonte një rritje të madhe të buxhetit të mbrojtjes së Kosovës. Nga perspektiva e NATO-s, siguria është e rëndësishme, sigurisht, por po ashtu edhe zhvillimi i brendshëm social dhe ekonomik i vendit. Një ekonomi dinamike do të krijojë bazën për investime në mbrojtje në të ardhmen, ashtu si edhe një fuqi punëtore e arsimuar që mund të ndërtojë bazën shkencore dhe teknologjike të Kosovës. Prandaj duhet gjetur një balancë midis “armëve dhe mirëqenies”, mes mbrojtjes dhe prosperitetit më të gjerë ekonomik. Pa këtë balancë, është e vështirë në kohë paqeje të ruhet mbështetja publike për shpenzimet e mbrojtjes në një demokraci evropiane. Në vend që të përqendrohet te nivelet abstrakte të shpenzimeve për mbrojtje, ajo që Kosova duhet të bëjë është të ketë një koncept të qartë dhe të dakorduar politikisht për atë se çfarë forcash sigurie i nevojiten për nga madhësia dhe pajisjet (ushtarake dhe policore), dhe pastaj çfarë lloj partneritetesh industriale duhet të ndërtojë në nivel ndërkombëtar për të trajnuar dhe pajisur forcat e saj të sigurisë në afat të gjatë. Koncepti i nevojave dhe kërkesave duhet ta udhëheqë buxhetin e mbrojtjes, dhe jo e kundërta.