Shkencëtarët kanë zbuluar molekulën organike më të madhe që përmban squfur — një përbërës kyç për jetën — të identifikuar ndonjëherë në hapësirën ndëryjore. Studiuesit e quajnë këtë zbulim një “hallkë që mungonte” në kuptimin shkencor të origjinës kozmike të kimisë së jetës.

Squfuri është elementi i 10-të më i bollshëm në univers dhe një përbërës thelbësor i aminoacideve, proteinave dhe enzimave në Tokë. Megjithatë, ndonëse më herët janë gjetur molekula që përmbajnë squfur në kometa dhe meteorite, ka ekzistuar një mungesë e çuditshme e molekulave të mëdha me squfur në hapësirën ndëryjore — rajoni i gjerë mes yjeve, i mbushur me re pluhuri dhe gazi, raporton CNN.

“Squfuri ka ardhur në Tokë nga hapësira shumë, shumë kohë më parë,” tha Mitsunori Araki, shkencëtar në Institutin Max Planck për Fizikën Ekstraterrestre në Gjermani dhe autor kryesor i studimit, i cili u botua javën e kaluar në revistën Nature Astronomy.

“Megjithatë, kemi gjetur vetëm një sasi shumë të kufizuar molekulash që përmbajnë squfur në hapësirë, gjë që është e çuditshme. Ai duhet të ekzistojë në sasi të mëdha, por është shumë i vështirë për t’u zbuluar.”

Një ekip tjetër studiuesish kishte sugjeruar më parë se squfuri mund të duket i rrallë në hapësirë sepse është i bllokuar në akull kozmik — pra i fshehur, jo i munguar.

Zbulimi i ri shton një pjesë të rëndësishme në këtë enigmë. “Kjo është molekula më e madhe që përmban squfur e gjetur ndonjëherë në hapësirë, me 13 atome,” tha Araki. “Para kësaj, më e madhja kishte vetëm nëntë atome, dhe edhe ajo ishte një rast i rrallë, pasi shumica e molekulave me squfur të zbuluara deri tani kishin vetëm tre, katër ose pesë atome.”

Gjetja e molekulave më të mëdha është e rëndësishme, shtoi ai, sepse ndihmon në mbushjen e hendekut mes kimisë së thjeshtë që gjendet në hapësirë dhe blloqeve më komplekse ndërtuese të jetës që janë zbuluar në kometa dhe meteorite.

Molekula, e cila përmban gjithashtu karbon dhe hidrogjen, quhet 2,5-cikloheksadien-1-tion dhe i shtohet një katalogu në rritje prej mbi 300 molekulash të vëzhguara deri më tani në hapësirë. Ky zbulim, sipas Arakit, sugjeron se në të ardhmen mund të zbulohen shumë më tepër molekula që përmbajnë squfur, ndoshta edhe më të mëdha.

Çerdhe yjore

Molekula u zbulua brenda një reje molekulare të quajtur G+0.693–0.027, rreth 27 mijë vite-dritë larg Tokës, pranë qendrës së galaktikës sonë.

Retë molekulare janë përqendrime të ftohta dhe të dendura pluhuri dhe gazi që lejojnë formimin e molekulave. Ato veprojnë si çerdhe yjore, ku graviteti krijon grumbuj që më pas shndërrohen në yje të rinj.

“Një re molekulare është vendi ku ndodh formimi i yjeve,” tha Valerio Lattanzi, gjithashtu shkencëtar në Institutin Max Planck për Fizikën Ekstraterrestre dhe bashkautor i studimit.

Me kalimin e kohës, shtoi Lattanzi, disa prej këtyre reve çojnë në formimin e sistemeve planetare si sistemi ynë diellor. “Përbërësit që janë të përfshirë në renë molekulare transferohen te planetët,” tha ai. “Ne po përpiqemi të kuptojmë se cilët janë përbërësit që do të formojnë jetën, si kalojmë nga molekula të thjeshta te jeta siç e njohim në Tokë, dhe po e plotësojmë këtë pamje, element pas elementi.”

Studiuesit fillimisht e sintetizuan molekulën duke aplikuar një shkarkesë elektrike mbi një substancë të quajtur tiofenol — një lëng me erë të pakëndshme që përmban squfur, karbon dhe hidrogjen. Më pas, ata morën një “gjurmë radio” jashtëzakonisht të saktë të molekulës dhe e krahasuan atë me të dhënat ekzistuese të teleskopëve nga vëzhgimi i resë, të mbledhura nga teleskopët radio IRAM-30m dhe Yebes në Spanjë.

“Kishim parë nga vëzhgimet e mëparshme se molekulat e squfurit ishin mjaft të bollshme në këtë re,” tha Lattanzi. “Prandaj ishte një objektiv shumë i mirë për ne. Ne besojmë se një nga origjinat e mundshme të jetës në Tokë është përmes përplasjeve dhe goditjeve të trupave të vegjël si kometat dhe meteoritet me planetin tonë në të kaluarën, të cilat me gjasë sollën molekula komplekse, përfshirë ato që përmbajnë squfur. Kjo është ajo që po përpiqemi të bëjmë — të lidhim këto hallka që mungojnë në rrugën drejt formimit të jetës.”

“Një histori emocionuese detektivi”

Kate Freeman, profesoreshë e gjeoshkencave në Universitetin Penn State, e quajti studimin “një histori emocionuese detektivi, e bërë e mundur nga teleskopë radio të fuqishëm dhe një strategji shumë e mirë kërkimi”.

Meteoritet dihet se përmbajnë përbërje të mëdha dhe komplekse squfuri, tha Freeman, e cila nuk ishte pjesë e studimit, dhe ka gjasa që ato t’i kenë sjellë shumë prej tyre në Tokë, duke ndihmuar në krijimin e kushteve për kiminë e jetës.

“Megjithatë, nuk e dinim mirë se si këto përbërje përfunduan në meteorite ose në trupat planetarë pararendës,” shtoi ajo në një email. “Tani e dimë se ekziston të paktën një mundësi e fortë që disa prej tyre të kenë ardhur nga jashtë sistemit diellor, nga rajone të galaktikës sonë të pasura me molekula, si zona e studiuar nga autorët.”

Squfuri është një nga vetëm gjashtë elementet thelbësore për jetën në Tokë dhe mund të ketë qenë një përbërës kritik në jetën më të hershme, duke siguruar energji jetike për mikrobet e lashta, sipas Sara Russell, profesoreshë e shkencave planetare në Muzeun e Historisë Natyrore në Londër.

“Prania e molekulave organike komplekse në qendrën e Rrugës së Qumështit nënkupton se materiale biologjikisht të rëndësishme mund të jenë kudo në hapësirë,” tha Russell, e cila gjithashtu nuk mori pjesë në studim. “Gjetja e këtyre molekulave kaq larg planetit tonë sugjeron se procese të ngjashme mund të ndodhin edhe gjetkë — duke e bërë ekzistencën e jetës në një planet tjetër pak më të mundshme.”

Ryan Fortenberry, profesor i asociuar i kimisë dhe biokimisë në Universitetin e Misisipit, tha se zbulimi e entuziazmoi shumë.

“Squfuri, si atom, zë një vend shumë të veçantë në tabelën periodike. Ai ka një kimi unike që u lejon molekulave të bëjnë shumë më tepër sesa do të lejonin vetëm oksigjeni, azoti dhe karboni,” tha Fortenberry. “Gjetja e molekulave që përmbajnë squfur na ndihmon të kuptojmë më mirë se ku mund të ketë nisur jeta dhe ku mund të përfundojë.”

Më shumë se 50 vjet më parë, shtoi Fortenberry, ishte një mrekulli të gjeje ndonjë molekulë në hapësirë.

“Mendohej gjerësisht se mjedisi i ashpër i hapësirës do t’i shkatërronte ato — tani po gjejmë molekula me 13 atome dhe disa me dhjetëra atome,” tha ai.

“Molekulat janë më rezistente sesa u kemi dhënë meritë, dhe teleskopët na kanë treguar se kimia e hapësirës është shumë më e pasur sesa mund ta kishim imagjinuar. Unë pres plotësisht që në të ardhmen të gjejmë aminoacide në hapësirë, përtej sistemit tonë diellor.”