Grupet e organizuara serbe filluan të mobilizoheshin me shpejtësi, duke ngritur barrikada dhe duke organizuar përleshje me forcat ndërkombëtare të sigurisë.

Marsi i vitit 2004 mbetet një nga momentet më të errëta dhe më të debatuara në historinë e pasluftës së Kosovës pas luftës së vitit 1999. Brenda dy ditësh, më 17 dhe 18 mars, dhuna u përhap në një pjesë të madhe të territorit të Kosovës, duke shkaktuar viktima, shkatërrime dhe një krizë serioze politike që tronditi jo vetëm vendin, por edhe të gjithë arkitekturën ndërkombëtare që qeveris Kosovën. Për shumë vëzhgues, këto ngjarje nuk ishin thjesht një shpërthim spontan i zemërimit publik, por rezultat i një kombinimi faktorësh politikë, tensionesh të akumuluara dhe manipulimit të situatës nga aktorë që kishin interes në destabilizimin e Kosovës.

Shkëndija që e ndezi situatën ishte tragjedia e 16 marsit 2004, në fshatin Çabër në veri të Kosovës. Atë ditë, tre fëmijë shqiptarë ranë në lumin Ibër dhe dy prej tyre humbën jetën. Fëmijët thuhet se ishin ndjekur nga një grup serbësh dhe, në përpjekje për t’u arratisur, hynë në lumë. Në një shoqëri që ende jeton me kujtimet e freskëta të krimeve të luftës dhe spastrimit etnik të viteve 1998-1999, kjo ngjarje u perceptua si një provokim i rëndë dhe si një vazhdim simbolik i dhunës kundër shqiptarëve.

Megjithatë, për ta kuptuar plotësisht shpërthimin e marsit 2004, është e nevojshme të shqyrtohet konteksti politik i Kosovës në atë kohë. Pesë vjet pas përfundimit të luftës, Kosova vazhdoi të administrohej nga Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë, ndërsa statusi politik i vendit mbeti i pazgjidhur. Në të njëjtën kohë, Serbia nuk i kishte braktisur përpjekjet e saj për të ruajtur ndikimin mbi territorin e Kosovës, veçanërisht në pjesën veriore të vendit.

Në veri, strukturat paralele serbe të organizuara vepronin jashtë kontrollit të institucioneve të Kosovës. Këto struktura nuk kufizoheshin vetëm në organet administrative të financuara nga Beogradi, por përfshinin edhe rrjete politike, grupe radikale, struktura sigurie dhe elementë të lidhur me shërbimet e inteligjencës serbe dhe ruse. Për vite me radhë, këto rrjete kishin krijuar një sistem paralel autoriteti në veri të Kosovës, duke kontrolluar institucionet lokale, ekonominë informale dhe një pjesë të konsiderueshme të jetës publike.

Brenda këtij realiteti, veriu i Kosovës ishte shndërruar në një hapësirë ​​ku ndikimi i Beogradit mbetej i dukshëm, ndërsa autoriteti i institucioneve të Kosovës dhe i administratës ndërkombëtare shpesh ishte i kufizuar. Pikërisht në këtë mjedis ndodhi tragjedia e fëmijëve në lumin Ibër.

Incidenti u shndërrua menjëherë në një çështje politike dhe emocionale që u përhap me shpejtësi në të gjithë Kosovën. Protestat që fillimisht shpërthyen në Mitrovicë u përhapën shpejt në qytete të tjera. Megjithatë, ndërsa në shumicën e pjesëve të Kosovës protestat filluan si një reagim spontan ndaj tragjedisë, në veri situata mori një dimension tjetër.

Grupet e organizuara serbe filluan të mobilizoheshin me shpejtësi, duke ngritur barrikada dhe duke organizuar përleshje me forcat ndërkombëtare të sigurisë. Në Mitrovicë, ura mbi lumin Ibër, e cila për vite me radhë kishte simbolizuar ndarjen midis dy komuniteteve, u bë një nga pikat kryesore të tensionit.

Shumë analistë të sigurisë kanë argumentuar se mobilizimi dhe koordinimi i shpejtë i grupeve serbe në veri nuk mund të kuptohet pa marrë në konsideratë rolin e strukturave paralele dhe lidhjet e tyre me aparatin e sigurisë së Serbisë. Në atë kohë, shërbimet e inteligjencës serbe dhe ruse kishin një prani të konsiderueshme në veri të Kosovës përmes rrjeteve informale dhe ish-strukturave të sigurisë që kishin mbetur aktive pas luftës.

Për këto struktura, destabilizimi i Kosovës ishte një mjet politik. Një Kosovë e paqëndrueshme e përfshirë nga dhuna ndëretnike do të shërbente për të përforcuar narrativën e Beogradit se shqiptarët ishin të paaftë për të ndërtuar një shtet funksional dhe se komuniteti serb në Kosovë ishte nën kërcënim.

Në këtë kontekst, trazirat e marsit 2004 krijuan pikërisht llojin e situatës që këto struktura kishin interes ta shfrytëzonin. Përplasjet ndëretnike, dëmtimi i vendeve fetare dhe zhvendosja e familjeve serbe krijuan një krizë të madhe politike që Serbia e përdori për të forcuar pozicionin e saj në arenën ndërkombëtare.

Një element tjetër i diskutueshëm i këtyre ngjarjeve ishte roli i administratës ndërkombëtare në atë kohë. Misioni i Kombeve të Bashkuara mbante përgjegjësinë kryesore për sigurinë dhe qeverisjen në Kosovë. Megjithatë, reagimi i UNMIK-ut dhe mekanizmave ndërkombëtarë të sigurisë u kritikua gjerësisht si i ngadaltë dhe joefektiv.

Në shumë raste, institucionet ndërkombëtare u dukën të papërgatitura për përshkallëzimin e situatës. Për disa analistë dhe politikanë në Kosovë, kjo ngriti pyetje serioze rreth mënyrës se si ishte menaxhuar situata dhe rreth rolit që luajti administrata ndërkombëtare në lejimin e shfaqjes së një vakumi sigurie, i cili u shfrytëzua nga strukturat e organizuara destabilizuese.

Dimensioni më i gjerë gjeopolitik është përmendur shpesh në diskutimet mbi këto ngjarje. Serbia kishte lidhje të forta historike dhe strategjike me Rusinë, dhe bashkëpunimi midis shërbimeve të sigurisë të të dy vendeve kishte një histori të gjatë. Prandaj, destabilizimi i Kosovës përmes krizave të tilla shihej si pjesë e një strategjie më të gjerë që synonte parandalimin e konsolidimit të shtetësisë së Kosovës dhe mbajtjen e rajonit në një gjendje të vazhdueshme tensioni.

Edhe pse është e vështirë të provohet koordinimi i drejtpërdrejtë në çdo aspekt të ngjarjeve të marsit 2004, është e qartë se strukturat paralele serbe dhe rrjetet e lidhura me shërbimet e sigurisë kishin një interes të fortë në përshkallëzimin e situatës. Kaosi që pasoi u bë një mjet propagande dhe politik i përdorur kundër Kosovës.

Pas përfundimit të trazirave, bashkësia ndërkombëtare u përball me një realitet të pakëndshëm: stabiliteti në Kosovë ishte shumë më i brishtë nga sa mendohej më parë. Ngjarjet e marsit u bënë një pikë kthese që e shtyu bashkësinë ndërkombëtare të rishqyrtonte qasjen e saj ndaj statusit të Kosovës dhe të pranonte se vonesa e procesit politik vetëm sa po rriste tensionet në terren.

Në retrospektivë, marsi i vitit 2004 ishte më shumë sesa një shpërthim spontan dhune. Ishte një moment ku tragjedia njerëzore, tensionet e akumuluara ndëretnike dhe lojërat më të gjera politike rreth të ardhmes së Kosovës u bashkuan.

Për Kosovën, ky mbetet një kapitull i dhimbshëm, por edhe një kujtesë e fuqishme për rreziqet që paraqesin strukturat paralele, manipulimi i tensioneve etnike dhe ndërhyrja e shërbimeve të huaja të inteligjencës në një shoqëri që përpiqet të ndërtojë paqe dhe stabilitet pas një lufte brutale, raportom The Balkan Report. /The Geopost