Shkruan: Albatros Rexhaj

Javën e kaluar, El País — një nga gazetat më të lexuara në Europë — i kërkoi Lea Ypi-t të emëronte dy problemet e mëdha të shekullit XXI. Ypi është profesoreshë e Politikës dhe Filozofisë në London School of Economics, një shqiptare që u rrit nën diktaturën e Hoxhës, me një gjysh që kaloi pesëmbëdhjetë vite në kamp pune, me një histori familjare të dokumentuar që qëndron në themel të dy librave të përkthyer në dhjetëra gjuhë. Ajo u përgjigj: kapitalizmi dhe shteti-komb.

Unë jetoj në Tiranë. Mbuloj politikën shqiptare. E lexova këtë dhe hodha sytë nga dritarja.

Hendeku mes asaj që bota mendon se është Shqipëria dhe asaj që Shqipëria është në të vërtetë ka ekzistuar gjithmonë. Ajo që ka ndryshuar është se tani ky hendek ka një emër, një karrige në një universitet londinez dhe tridhjetë e pesë përkthime. Shqipëria ka qenë shumë gjëra. Një pajisje filozofike është një prej të rejave.

Lea Ypi nuk e shpiku procesin që e prodhoi. Ajo është shprehja e tij më e suksesshme — e talentuar, serioze në mendim, dhe në përputhje të saktë me atë që një grup i caktuar institucionesh kërkon: një zë nga e veçanta që vjen tashmë i lexueshëm si universale. Një dëshmi që funksionon si teori. Një vend, i bërë i eksportueshëm.

Ky proces ka një formë të njohur. Fillon me vuajtje reale, të dokumentuar. Gjyshi i Ypi-t kaloi pesëmbëdhjetë vite në kampet e Hoxhës. Trajektorja e familjes së saj — lidhja me regjimin fashist, ndëshkimi komunist, dekadat e mbijetesës — nuk është e ndërtuar. Arkivat e konfirmojnë.

Pastaj kërkon distancë. Ypi u largua nga Shqipëria në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, studioi në Romë, mori doktoraturën në Firence, ndoqi një fellowship në Oxford dhe përfundoi në London School of Economics, ku sot mban karrigen Ralph Miliband. Kjo karrige nuk është ndërtuar për paqartësi. Ajo përzgjedh një lloj të caktuar serioziteti — atë që përkthen përvojën në kritikë strukturore.

Në fund, prodhon një argument. Në rastin e Ypi-t: socializmi moral — një sintezë e Kantit me Marksin që e vendos burimin e mungesës së lirisë te kapitalizmi dhe shteti-komb si forma e tij politike. Si punë akademike, është koherente dhe rigoroze. Si formulim publik, bëhet diçka tjetër — aq e gjerë sa mund të përthithë pothuaj çdo gjë, përfshirë Shqipërinë.

Nga Tirana, kompresimi duket qartë.

Shteti shqiptar nuk është një abstraksion. Ai u shpall në Vlorë në vitin 1912, pas shekujsh ku shqiptarët ekzistonin pa formë politike — subjekte të një perandorie, objekt pretendimesh territoriale, folës të një gjuhe pa status zyrtar. Projekti kombëtar nuk ishte burimi i dhunës mbi shqiptarët. Ishte përgjigjja e vetme ndaj saj. Në Kosovë, ku identiteti u shtyp sistematikisht dhe ku rreth dhjetë mijë njerëz u vranë në vitet 1998–1999, shteti-komb nuk ishte problemi. Ishte ajo për të cilën njerëzit vdisnin që ta kishin.

Të thuash se shteti-komb është një nga problemet përcaktuese të kohës sonë mund të ketë kuptim në disa kontekste. Këtu, është një lexim i gabuar i terrenit. Është një përfundim i arritur diku tjetër dhe i sjellë i paprekur në një vend që nuk e prodhon atë. Korniza nuk përshtatet me të veçantën. E veçanta përshtatet me kornizën.

Dhe kjo përshtatje nuk është neutrale. Është një proces përzgjedhjeje dhe shtrembërimi: përzgjidhet ajo që mund të udhëtojë, hiqet ajo që reziston, dhe pjesa e mbetur paraqitet si e tëra.

Brenda librave të saj, Ypi është më e kujdesshme. I reziston thjeshtimit, mban kompleksitetin moral, lejon kundërshtitë të qëndrojnë. Jashtë tyre — në intervista, festivale, televizione — argumenti kompresohet në atë që qarkullon. Kapitalizmi dhe shteti-komb. Dy probleme. Një formulë. Sistemi nuk e ndëshkon këtë. E shpërblen.

Kritikët e saj shqiptarë e panë çarjen të parët. Kur Free u botua në shqip, disa e akuzuan për zbutje të periudhës komuniste, për pasaktësi faktike, për përkthim të historisë së tyre për një audiencë që nuk do ta verifikojë. Shtypi ndërkombëtar, i paaftë të gjykojë specifikat, i hodhi poshtë si reaksionarë. Disa ishin. Disa jo. Disa po bënin një pyetje më të vështirë: çfarë ndodh kur historia e një vendi përpunohet në filozofi dhe eksportohet me një zë të vetëm — kush e autorizon këtë eksport, dhe çfarë humbet gjatë rrugës?

Ajo që humbet është vështirësia.

Shqipëria është një vend i vështirë — politikisht, historikisht, moralisht. E kaluara e saj komuniste nuk pranon gjeometri të pastra morale. Marrëdhënia e saj me shtetin-komb nuk është problem teorik, por një strukturë mbijetese e ndërtuar me kosto ekstreme. Këto nuk udhëtojnë lehtë. Nuk kompresohen. Prandaj hiqen.

Ypi jeton në Londër. Vëllai i saj nuk ka marrë kurrë vizë për ta vizituar. Kufijtë që ajo kritikon si artefakte të një forme politike të padrejtë janë po ata kufij që vendosin nëse familja e saj mund të jetë në të njëjtën dhomë. Kjo nuk është kontradiktë. Është sistemi që funksionon siç është ndërtuar: pranohesh sepse flet gjuhën e tij; qëndron sepse nuk e thyen.

Karriget me emër nuk porosisin shqetësim. Ato porosisin koherencë — përfundime që përputhen me vetëkuptimin institucional, të dorëzuara me autoritetin e përvojës nga vende që lexohen si vuajtje. Shqipëria kualifikohet. Përfundimet që Shqipëria prodhon në termat e saj jo gjithmonë. Ato redaktohen gjatë rrugës.

Asgjë nga këto nuk e bën punën e Ypi-t të pavlefshme, apo kritikën e saj ndaj kapitalizmit të parëndësishme. Tronditja ekonomike e pas-komunizmit në Shqipëri ishte reale dhe e rëndë. Roli i institucioneve ndërkombëtare financiare në këtë proces meriton shqyrtim serioz. Këto janë argumente që qëndrojnë.

Por një vend nuk është kredencial. Vuajtja nuk është silogjizëm. Dhe distanca mes Tiranës dhe Londrës nuk është vetëm gjeografike. Është interpretative — dhe interpretimi që udhëton nuk është gjithmonë ai që është i vërtetë.

Kur një zë i vetëm, i legjitimuar institucionalisht, bëhet lente kryesore përmes së cilës kuptohet një vend, humbja nuk është vetëm saktësia. Është autoriteti — autoriteti për të përcaktuar vetë kuptimin e historisë së vet.

Shqipëria është përpunuar edhe më parë — nga perandoritë, nga fuqitë e mëdha, nga sistemet ideologjike, nga institucionet financiare. Çdo herë, përpunimi i shërbeu kërkesave të dikujt tjetër dhe la pas pasoja këtu.

Makineria sot është më e rafinuar. Gjuha është më elegante. Qëllimet janë më të mira.

Funksioni nuk ka ndryshuar: jo të kuptojë një vend ashtu siç është, por ta bëjë të lexueshëm për sisteme që vendosin çfarë quhet dije — dhe çfarë jo.

Ajo që humbet nuk është vetëm e vërteta.

Është pronësia mbi vetë realitetin.