Narrativa zyrtare e Beogradit i fshin viktimat shqiptare me qëllim. Procesi i anëtarësimit në BE lejon që kjo fshirje të ngurtësohet në fakt.

Shkruan: Albatros Rexhaj

Njëzet e shtatë vjet pasi forcat serbe dëbuan pothuajse një milion shqiptarë nga Kosova, duke djegur fshatra, ekzekutuar civilë dhe mbushur varre masive që do të zbuloheshin më vonë në territorin serb, Beogradi mbajti një përkujtimore. Zyrtarë u mblodhën në Vranjë. Presidenti Vuçiq foli për viktima të pafajshme. Ministri i Jashtëm Marko Gjuriq postoi statistika në rrjete sociale: 14.000 bomba, 89 fëmijë të vrarë. Komisariati për Refugjatë dhe Migrim lëshoi një deklaratë zyrtare mbi zhvendosjen.

Në asnjë prej këtyre fjalëve, nëpër të gjithë këta zyrtarë dhe institucione, nuk u përmend asnjë shqiptar.

Asnjë.

Duhet të jemi të saktë për çfarë është kjo heshtje. Nuk është lëshim. Nuk është tkurrja e natyrshme e gjuhës zyrtare. Është produkti i një sistemi që ka vendosur, me qëndrueshmëri ndër dekada dhe institucione, se vuajtja shqiptare nuk kualifikohet si vuajtje. Se të vdekurit shqiptarë nuk kualifikohen si të vdekur. Se pothuajse një milion njerëz të dëbuar nga shtëpitë e tyre me armë në dorë zënë, në botëkuptimin moral të Beogradit, të njëjtën kategori me motin: një dukuri, jo një krim; një fakt i peizazhit, jo diçka që u bë ndaj qenieve njerëzore nga qenie të tjera njerëzore.

Kjo nuk është relike e vitit 1999. Është premisa operative e vitit 2026.

Dokumenti më sqarues i këtij përkujtimi nuk është fjalimi i Vuçiqit. Është deklarata zyrtare e Komisariatit për Refugjatë dhe Migrim, një institucion shtetëror mandati ligjor i të cilit është mbrojtja e personave të zhvendosur. Për përvjetorin e 27-të, Komisariati lëshoi një deklaratë të kujdesshme, burokratikisht korrekte mbi zhvendosjen. Vuri në dukje se një numër i madh njerëzish nga Kosova dhe Metohija u detyruan të largoheshin gjatë bombardimeve. Shënoi afërsisht 200.000 persona të zhvendosur brenda vendit, të regjistruar në Serbi sot. U mbyll me një angazhim për të drejtat e njeriut, dialogun dhe Kartën e OKB-së.

Afërsisht një milion shqiptarët e zhvendosur nga Kosova në 1999, shpërngulja më e madhe e detyruar e popullsisë në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore, nuk shfaqen askund në këtë dokument.

Një organ shtetëror i ngarkuar me numërimin e personave të zhvendosur numëroi personat e zhvendosur që zgjodhi t'i shohë dhe i la të tjerët jashtë. Kjo nuk është gabim. Është politikë. Dhe politika pasqyron besimin. Besimi, i ushqyer dhe i zbatuar nga institucionet serbe ndër 27 vjet dhe qeveri të shumta, është se shqiptarët nuk i përkasin plotësisht kategorisë së personave zhvendosja e të cilëve përbën një të keqe. Ata janë, në këtë llogaritje, heqje nga një histori serbe, jo protagonistë të historisë së tyre.

Kjo nuk është kujtesë. Është inxhinieri.

Nuk të duhet një ligj që të thotë se shqiptarët janë më pak njerëz. Të duhet vetëm një Komisariat që shkruan mbi zhvendosjen pa i përmendur ata. Të duhet vetëm një Ministër i Jashtëm që poston mbi viktimat pa i përfshirë ata. Përsërite këtë nëpër mjaftueshëm institucione, ndër mjaftueshëm vjet, dhe bëhet premisë e heshtur e një kulture të tërë politike. Kjo është ajo që Beogradi ka ndërtuar. Kjo është ajo që Beogradi ende ndërton.

Postimi i Ministrit të Jashtëm Gjuriq u drejtua, në anglisht, një audiencë transatlantike. Kjo ka rëndësi. Ai nuk i drejtohej një rrethi të brendshëm që e ndan tashmë këtë besim. Ai po bënte një argument, në gjuhën e të drejtës ndërkombëtare dhe shqetësimit humanitar, për lexues në Uashington dhe Bruksel të cilët mund të mos dinë se argumenti mbështetet mbi një themel fshirjeje sistematike. Mënyra e ndërtimit të argumentit, se NATO vendosi një shembull force të paligjshme që ka helmuar rendin ndërkombëtar që atëherë e tutje, është thurur për të jehuar në një moment kur politika e ndërhyrjes është nën presion dhe legjitimiteti i zgjidhjes së viteve 1990 vihet hapur në dyshim.

Sipërfaqësisht, është një argument i mbajtur. Shembet në çastin që shqiptarëve u lejohet të hyjnë në të. Ndërhyrja erdhi pas vitesh mizorishë të dokumentuara, një ofensivë ushtarake të vitit 1998 që zhvendosi qindra mijëra para se ndonjë avion i NATO-s të kishte kaluar hapësirën ajrore serbe, masakrat në Reçak, Krushë të Madhe dhe Izbicë, dhe një fushatë sistematike dëshmia e të cilës mbush arkivat e Tribunalit Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë. Çfarëdo gjykimi të arrihet mbi ligjshmërinë e ndërhyrjes, sekuenca e ngjarjeve që e prodhoi atë nuk është e kontestuar historikisht.

Përkujtimi i Beogradit funksionon duke fshirë atë sekuencë. E fillon orën në 24 mars 1999 dhe numëron përpara. Çdo gjë para asaj date, në këtë tregim, është heshtje.

Vuçiqi vizatoi një vijë të drejtpërdrejtë nga 1999 deri në të tashmen, duke argumentuar se çdo shkelje e mëvonshme e të drejtës ndërkombëtare buron nga ajo natë. Argumenti është ndërtuar me kujdes. Por ndërtohet nga presidenti i një vendi forcat e të cilit mbushën varre masive në Kosovë, paraardhësi i të cilit u akuzua për krime kundër njerëzimit, dhe institucionet e të cilit nuk mund ta çojnë veten të shkruajnë fjalën shqiptar në një dokument mbi zhvendosjen. Guximi nuk është i rastësishëm ndaj projektit. Është projekti. Të qëndrosh mjaftueshëm gjatë dhe mjaftueshëm me zë të lartë në podiumin e viktimës është ta bësh krimin origjinal të zhduket.

Milorad Dodiku qëndroi në atë platformë. Prania e tij nuk ishte ceremoniale. Dodiku ndodhet aktualisht nën sanksionet amerikane për destabilizimin e Bosnjës, dhe projekti i tij aktiv politik është shpërbërja e një shteti të ndërtuar mbi rrënojat e një gjenocidi të cilin e kreu vetë entiteti i tij. Boshti që u mblodh në Vranjë nuk është një koalicion i të dëmtuarve. Është një koalicion i të pallogariturve, dhe është aktivisht në punë.

Ekziston një palë tjetër që duhet emëruar këtu. Bashkimi Evropian i ka dhënë Serbisë statusin e kandidatit. Negocion me Beogradin nëpër 35 kapituj anëtarësimi. Financon institucionet serbe. Lëshon raporte përparimi, shpreh shqetësim, thërret për dialog, dhe vazhdon procesin.

Askund në arkitekturën e politikës evropiane të zgjerimit nuk ka një kërkesë që Serbia të japë llogari për çfarë i ndodhi shqiptarëve në Kosovë. Askund nuk trajtohet llogaritja historike si kusht i anëtarësimit. Korniza e anëtarësimit të BE-së kërkon reformë gjyqësore, menaxhim kufijsh, masa antikorrupsion dhe harmonizim me acquis-in. Nuk kërkon që institucionet shtetërore të një vendi kandidat të jenë të afta të njohin njerëzimin e plotë të njerëzve që forcat e tij i dëbuan dhe vranë.

Rezultati është një proces që pranon pa kushte: një Serbi Ministri i Jashtëm i të cilës fshin viktimat shqiptare nga historia në ditën e përvjetorit të dëbimit të tyre; një Serbi organi shtetëror i refugjatëve i të cilës nxjerr statistika zhvendosjeje që përjashtojnë popullsinë më të madhe të zhvendosur të luftës; një Serbi presidenti i të cilës qëndron krahas një separatisti nën sanksione. Dhe megjithatë mbetet, në vlerësimin zyrtar të Brukselit, një vend në rrugën evropiane.

Ajo që prodhon kjo tolerancë nuk është thjesht një kontradiktë morale. Krijon një mjedis konkret negociimi në të cilin Serbia nuk mban asnjë kosto për ruajtjen e fshirjes. Beogradi vazhdon të marrë kapituj, financim dhe legjitimitet diplomatik ndërkohë që pretendimi i tij historik qendror, se ishte viktima dhe Kosova preteksti, kalon i pakontestuar nga vetë institucioni që drejton procesin e anëtarësimit. Çdo vit që kalon pa atë kontestim, pretendimi ngurtësohet. Kalon nga pohim politik në premisë të heshtur deri te baza nga e cila nisin negociatat e ardhshme. BE-ja nuk është vëzhguese pasive e këtij procesi. Duke vazhduar pa kusht, është pjesëmarrëse në të.

BE-ja nuk mund ta paraqesë veten me besueshmëri si rojtare e të drejtave të njeriut dhe dinjitetit të viktimave ndërkohë që e trajton si kandidate të ligjshme një qeveri që trajton një popull të tërë si nën pragun e njohjes. Këto dy pozicione nuk janë në tension. Janë në kontradiktë. Dhe kontradikta ka një përfitues.

Për Kosovën, asgjë nga kjo nuk është abstrakte. Fshirja e vuajtjes shqiptare nga politika e kujtesës serbe është themeli i një argumenti ligjor dhe politik: se ndarja e Kosovës nga Serbia mungoi kauzë legjitime, se njohja e saj ndërkombëtare mbështetet mbi një shkelje dhe jo mbi një zgjidhje, dhe se rendi aktual është prandaj i kthyeshëm. Çdo përkujtim që lë jashtë të vdekurit shqiptarë e përparon atë argument. Çdo deklaratë e Komisariatit që numëron vetëm personat e zhvendosur serbë shton edhe një shtresë të rreme në themelet e një pretendimi të ardhshëm.

Beogradi nuk po përgatitet për një operacion specifik në një datë specifike. Po bën diçka më të qëndrueshme: po ndërton, institucion pas institucioni dhe përvjetor pas përvjetori, një realitet historik në të cilin çfarë i ndodhi shqiptarëve nuk ndodhi, ose nuk kishte rëndësi, ose nuk i ndodhi njerëzve që kanë rëndësi. Kur të vijë momenti për ta rikthyer Kosovën me forcë, themelet do të jenë tashmë aty.

Njëzet e shtatë vjet më parë, forcat serbe nxorën pothuajse një milion qenie njerëzore nga shtëpitë e tyre. Trupat e të vrarëve u ngarkuan në kamionë frigoriferë dhe u varrosën në varre masive në territorin serb në një përpjekje për t'i bërë të zhduken. Ata nuk u zhdukën. Por në kujtesën zyrtare të Beogradit, në fjalime dhe deklarata burokratike dhe postimet e ministrit të jashtëm në rrjete sociale, përpjekja vazhdon.

Beogradi ka kaluar 27 vjet duke ndërtuar një histori pa shqiptarë në të. Brukseli ka kaluar më shumë se një dekadë duke financuar, negociuar dhe vulosur zyrtarisht shtetin që e prodhon atë. Emrat që Beogradi refuzon t'i shqiptojë nuk janë të humbur. Po varosen me qëllim, dhe Evropa po ofron tokën.

Albatros Rexhaj është autor, dramaturg dhe analist i sigurisë kombëtare me gati tre dekada përvojë në çështjet politike dhe të sigurisë. Është i mbijetuar i një skuadre ekzekutimi serbe në korrik 1998.