Libri “The Strongest Link” nga Anna Di Lellio dhe Garentina Kraja është një përpjekje e thellë për të dëgjuar dhe dokumentuar zërat e grave që kanë mbijetuar dhunën seksuale gjatë Luftës në Kosovë (1998–99).

Përmes historive gojore, autorët lejojnë që përvojat e dhimbshme të tregohen nga vetë të mbijetuarat, duke i dhënë lexuesit një qasje të drejtpërdrejtë dhe njerëzore ndaj pasojave të luftës.

Në një intervistë për Radio Kosovën Anna Di Lellio thotë se ky libër është jo vetëm një dokument historik, por edhe një reflektim mbi forcën dhe qëndrueshmërinë e grave që i kanë mbijetuar këtyre traumave, si dhe mbi rëndësinë e njohjes institucionale dhe shoqërore të vuajtjeve të tyre.

Radio Kosova: Në librin “The Strongest Link”, ju vendosni në qendër zërat e të mbijetuarve të dhunës seksuale. Pse ishte e rëndësishme për ju që të përdornit historinë gojore si metodologji kryesore?

Anna di Lellio: Mirë, këto janë dy pyetje, dhe faleminderit për këtë bisedë. “The Strongest Link” është titulli që është frymëzuar nga një libër i vjetër italian, një histori gojore e grave fshatare në malet e Piemontit. Kur lexova librin, kuptova që historitë që po dëgjonim me Garentinën, ishin shumë të ngjashme me historitë e këtyre grave italiane që gjatë Luftës së Dytë Botërore përjetuan të gjitha llojet e vështirësive. Ato ishin të varfra, jetonin në një shoqëri patriarkale, dhe megjithatë tregonin aq shumë forcë. Për këtë arsye, ne donim ta titullonim këtë libër The Strongest Link.

Lidhjet më të forta janë gratë, jo vetëm gratë që mbrojnë familjen e tyre, rrisin fëmijët dhe duhet të luftojnë për veten e tyre, që janë të margjinalizuara dhe vazhdojnë të jetojnë dhe të japin forcë të madhe, por edhe gratë që u kanë ndihmuar atyre gjatë gjithë këtyre viteve. Ne e dimë që gjatë luftës në Kosovë ka pasur dhunë seksuale të përhapur dhe sistematike ndaj grave dhe vajzave, tani e dimë gjithashtu që ka pasur edhe ndaj burrave. Ne po përqendrohemi te gratë tani sepse kemi biseduar me gra, por e dimë që edhe meshkujt janë prekur nga ky krim. Kjo ndodhi pothuajse 30 vjet më parë, tani 27–28 vjet më parë, dhe këto gra, në fakt, ishin të margjinalizuara, por nuk ishin lënë krejtësisht  vetëm sepse kishte edhe gra të tjera që iu ndihmuan. Gra që krijuan organizata, u dhanë shërbime psikologjike dhe ishin me to, duke i mbështetur moralisht dhe personalisht. Njerëz si Kadire Tahiri nga Drenasi, Feride Rushiti, Mirlinda Zada në Gjakovë. Këto janë gra që së bashku me stafin e tyre dhe psikologët, kanë ndihmuar të mbijetuarit e dhunës seksuale që kanë vuajtur shumë për shkak të këtij krimi.

Pse përdorëm historinë gojore? Sepse historia gojore ju lejon të dëgjoni realisht zërin e mbijetuesve, të njerëzve që intervistuam, drejtpërdrejt. Në fakt, ne e kemi shkruar këtë libër kryesisht duke përdorur zërin e tyre. Dhe nuk është e vërtetë që ne u japim zë atyre. Në fakt, ato na dhanë zërin e tyre. Ju mund të dëgjoni zërin e tyre duke folur përmes librit. Gjithashtu, historia gojore ju lejon atyre të japin një perspektivë subjektive. Mund të flasim për dhunën seksuale në luftë në përgjithësi. Ne e dimë që është një armë lufte, që përdoret edhe me qëllime politike dhe po ashtu ka edhe ndikimin  psikologjik. Por ne vërtet nuk mund ta kuptojmë  atë se çfarë në të vërtetë është, nëse nuk dëgjojmë nga njerëzit që e kanë përjetuar atë.

Radio Kosova: Çfarë simbolizon  për ju titulli “The Strongest Link” në kontekstin e të mbijetuarave të dhunës seksuale gjatë luftës në Kosovë?

Anna di Lellio: Epo, ai simbolizon forcën e grave në këtë rast, por edhe të gjithë atyre në Kosovë që kanë mbijetuar luftën. Unë, po mendoja, e dini, kam lindur në vitin 1953, kështu që pas luftës i përkisja një brezi që në Evropën Perëndimore nuk e njihte luftën. Prindërit e mi e njihnin, por ne nuk e dinim luftën. Jetuam gjithë jetën në paqe, dhe jetët tona gjithmonë u përmirësuan, gjithmonë u bënë më të mira, dhe kur erdha në Kosovë fillova të kuptoja historinë e Kosovës, veçanërisht atë më të fundit. U përballa me përvojat e njerëzve që kanë mbijetuar kaq shumë luftëra dhe kaq shumë vuajtje, dhe ata janë ende atje, ata ende qeshin, ende jetojnë, ende përpiqen të bëjnë një jetë për veten e tyre dhe ende besojnë në një të ardhme më të mirë. Unë jam e mahnitur sepse shpesh mendoj, çfarë do të bëja unë në vendin e tyre? Pra frymëzohem nga fuqia që tregojnë gratë, të mbijetuarat e dhunës seksuale, por edhe të gjithë mbijetuesit e luftës në Kosovë.

Radio Kosova: Si e ndërtuat besimin me të mbijetuarit që ishin të gatshëm të ndanin me ju histori kaq personale?

Anna di Lellio: Po, ka dy gjëra këtu. Sigurisht, Garentina dhe unë u ndihmuam nga ata që kanë punuar, siç përmenda, të gjithë këto vite me gratë. Intervistat u zhvilluan përpara psikologut të tyre, kështu që nëse ndiheshin se nuk mund të vazhdonin, ose nuk ndiheshin mirë gjatë intervistave, kishte një psikolog aty që i mbështeste. Kjo krijoi një besim që u lehtësohej edhe nga njerëz si Feridja e  Kadirja. Kadirja vetë bëri katër intervista dhe të gjithë i besonin, sigurisht asaj. Por gjithashtu ka diçka që, edhe pse ne ishim të jashtëm, dhe jo vetëm unë, por edhe Garentina ishte gjithashtu e jashtme, sepse as ajo nuk  kishte përvojë të ngjashme, ajo ka jetuar gjithë jetën në qytet. Shumica e grave që intervistuam, pothuajse të gjitha, përveç dy, vijnë nga fshatrat. Pra, të dyja ne ishim pak të çuditshme, e dini, të huaja në këtë botë. Por ne ishim të gatshme të dëgjonim, dhe kjo është ajo që u duhet të mbijetuarve. Ata kanë nevojë për një vesh që bashkëndjenë.  Njerëzit donin t’i dëgjonim dhe t’i kuptonim por jo  që t’i gjykojnë. Pra ne kishim empati për to. Ne ndjenim dhimbjen e tyre. E di që kur Garentina i intervistonte disa prej tyre, ndodhte që  edhe ajo qante me ta, dhe më ka ndodhur edhe mua, sepse është e pamundur të mos marrësh pjesë në vuajtjet dhe emocionet e tyre, dhe kur bën kështu, të gjithë janë të gatshëm të flasin me ty.

Radio Kosova: A kishte momente gjatë intervistave që ndryshuan kuptimin tuaj për luftën?

Anna di Lellio: Po, po, sigurisht. Unë kam qenë e përfshirë në Kosovë që nga viti 1999, kështu që kam qenë në kampet e refugjatëve, në kampet e refugjatëve në Kukës, kështu që nuk kam dëgjuar posaçërisht historitë e tyre, por kam dëgjuar histori të tjera dhe kështu kuptova se çfarë ndodhi gjatë luftës. Por askush nuk e kupton plotësisht nëse nuk e ka përjetuar vetë, megjithatë mund të afrohemi pak më shumë me njerëzit, të paktën në momentin kur ata tregojnë historitë e tyre, dhe aty është kur ndihesh vërtet më afër tyre dhe kupton më shumë, sepse je aty dhe ndan atë emocion në atë moment. Sigurisht, unë nuk mund të ndaja atë emocion kur krimet u kryen ndaj tyre, por mund të ndaja emocionin e tyre kur flisnim me ta, kështu që kjo shtoi një kuptim më të thellë të përvojës së luftës në Kosovë.

Radio Kosova: A jeni përballur me sfida etike gjatë dokumentimit të dëshmive për dhunën seksuale?

Anna di Lellio: Siç e përmenda, ne përpiqeshim të vepronim me kujdes, u prezantuam me të mbijetuarit nga organizata grash që kanë punuar me ta për shumë vite. Ne gjithashtu i intervistuam ato me praninë e psikologut. Pra, nëse bënim pyetje të gabuara—gjë që nuk mendoj se i bëmë—psikologu na korrigjonte. Pra, gjithmonë ishte e pranishme ndjeshmëria. Por do të thosha se ka edhe diçka tjetër, sepse njerëzit shpesh më pyesin: Si u ndjeve? A u ndjeve e tronditur? Si mund t’i bëje këto intervista? Ishte e vështirë?  Dhe përsëri, shumica e intervistave u bënë nga Garentina, dhe ajo më tha se ndonjëherë nuk mund të flinte natën, sepse, e dini, sigurisht, ajo nuk ka përjetuar këto krim, por ka qenë në Kosovë gjatë luftës dhe ishte refugjate. Pra, ajo e di që mund t’i kishte ndodhur asaj, mund t’i kishte ndodhur kujtdo. Për mua, në fakt, dhe mendoj edhe për Garentinën, nëse mund të flas për të, intervistat na bënë të ndiheshim jo më keq, por më mirë, sepse të paktën mund të bënim diçka për të mbijetuarit. Mund t’i dëgjonim dhe thjesht t’u jepnim, përsëri, nuk u dhamë zërin sepse ata e kanë zërin e tyre, por u dhamë, nëse mund të themi kështu, një pozicion për të folur, një platformë ku ata mund të flisnin jo vetëm për Kosovën, por për botën, sepse libri është botuar në anglisht  nga “Oxford University Press”, e cila është një shtëpi botuese akademike shumë e rëndësishme. Duhet t’ju them se gjashtë muaj pas publikimit të librit, printimi i parë është shitur i tëri. Shitëm më shumë se 350 kopje, gjë që është e jashtëzakonshme për një libër akademik.

Radio Kosova: A besoni se shoqëria kosovare ka bërë mjaft për të njohur dhe mbështetur të mbijetuarit e dhunës seksuale gjatë luftës?

Anna di Lellio: Po, mendoj se është bërë shumë. Sigurisht, gjithmonë mund të kritikojmë, dhe njerëzit në Kosovë gjithmonë kritikojnë, dhe duhet të kritikojmë për të bërë më mirë. Por mendoj se ata me të vërtetë kanë bërë shumë. Nëse mendoni që ky krim shkatërroi Gjermaninë gjatë Luftës së Dytë Botërore, shkatërroi Italinë gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe për 50 vjet askush nuk foli kurrë për atë, dhe viktimat kurrë nuk morën pension. Ata nuk u njohën kurrë si viktima civile të luftës. Në Kosovë, kjo ndodhi relativisht shpejt, brenda një dekade apo dy. Pra, janë bërë gjëra në nivel institucional, por duhet të bëjmë më shumë, natyrisht mund të bëjmë edhe më shumë. Prandaj duhet të vazhdojmë të flasim për këtë çështje. Prandaj duhet të vazhdojmë të avokojmë, prandaj gratë si Feride Rushiti dhe Mirlinda Sada dhe Kadire Tahiri janë kaq të rëndësishme, sepse ato vazhdojnë të avokojnë. Ajo që u duhet të mbijetuarve është sigurisht njohja institucionale, si pensioni, por ata kanë nevojë edhe për njohje sociale. Ata duhet të trajtohen me respekt brenda familjeve të tyre dhe jashtë tyre.

Radio Kosova: Si mund të kontribuojnë historitë gojore në proceset e drejtësisë tranzicionale?

Anna di Lellio: Epo, ajo me të vërtetë kontribuon në përgjithësi, sepse shpjegon vërtet dhe bënë që njerëzit të kuptojnë se çfarë kanë kaluar viktimat dhe vazhdojnë të kalojnë. Ky lloj i krimit  ka pasoja afatgjata dhe është më i veçantë se të gjitha krimet—e dini, vdekja, zhdukjet. Këto janë gjëra të tmerrshme që u ndodhin njerëzve.  Nëse nuk je një nga ata, nuk kupton plotësisht  situatën, nëse ajo nuk të tregohet dhe nuk të shpjegohet. Drejtësia tranzicionale ka qenë e rëndësishme për ta, përsëri, në kuptimin e njohjes institucionale, por të mbijetuarit ende nuk kanë drejtësi të plotë. Ndoshta ata kurrë nuk do të kenë drejtësi, sepse kryesitë e tyre kurrë nuk do të gjenden. Dhe gjëja tjetër që do të thosha, kur flasim për mënyrën se si të mbijetuarit nuk flasin dhe krimi i tyre është i mbuluar me heshtje. Duhet ta kujtojmë që viktimat e dhunës seksuale   edhe mund të mos flasin për atë që u ka ndodhur, por kryesitë e këtyre krimeve definitivisht janë ata që nuk do të flasin kurrë. Ata nuk flasin individualisht, nuk flasin kolektivisht. Mendoj se drejtësia tranzicionale e plotë për viktimat do të arrihet kur autoritetet serbe, pra forcat e sigurisë serbe, ushtria, policia, ta njohin atë që kanë bërë. Dhe kjo duket se është shumë larg.

Radio Kosova: Sipas jush, çfarë roli duhet të luajë shteti në ruajtjen e këtyre dëshmive?

Anna di Lellio: Epo, të ruhet në formën e dëshmisë, të njihet që shteti ndoshta nuk i ruan dëshmitë, por të njihet kjo histori që është pjesë e historisë së Kosovës. Kadire Tahiri e thotë shumë mire, “nuk mund të shkruash historinë e luftës së Kosovës pa një kapitull për dhunën seksuale.”  Do të thosha, nuk mund të shkruash asnjë histori të ndonjë lufte pa një kapitull për dhunën seksuale, sepse dhuna seksuale është e pranishme para, gjatë dhe pas luftës në forma shumë të ndryshme. Por ajo që shteti mund të bëjë është të ndihmojë vërtet këta të mbijetuar. Dhe nuk është vetëm pensioni, sepse pensioni është shumë i kufizuar. Disa nga këta njerëz po vdesin tani, le të jemi të sinqertë. E dini, nëse ke qenë atëherë 50 vjecare sot ose je i moshuar ose ke vdekur. Por ka shumë që janë ende të rinj, dhe ata kanë nevojë, në një vend të varfër si Kosova, ku ka një shkallë kaq të lartë papunësie, për mbështetje më të fortë ekonomike dhe shëndetësore. Këta janë njerëz që kanë shumë probleme shëndetësore, mendore dhe fizike, dhe Kosova nuk ka sigurim shëndetësor. Kam intervistuar dikë që tha se shpenzon 40 euro në muaj për medikamente. Tani, nëse ke një pension prej 200 e ca eurosh në muaj, 40 euro është shumë. Pra, ata kanë nevojë për më shumë mbështetje. Shteti mund të bëjë atë që bëri ambasadori në Belgjikë, Agron Bajrami, të organizojë një prezantim të librit dhe një diskutim mbi çështjen në Parlamentin Evropian ose në ndonjë institucion tjetër, apo në vende të tjera, siç bëri ambasadori Ilir Dugolli në Uashington, DC.

Radio Kosova: Si ju përgjigjeni atyre që thonë se rikthimi te kujtimet e dhimbshme rrezikon të hapë plagë të vjetra?

Anna di Lellio: Unë  do ju thosha atyre se kujtimet nuk vdesin, nuk zhduken, janë gjithmonë aty. Kur ka një vdekje në familje, kur i ka ndodhur diçka e tmerrshme dikujt pranë teje, mund të ecësh përpara dhe të jetosh. Të gjithë e bëjnë këtë, por nuk e harroni kurrë. Nuk e harroni të dashurin tuaj që ka vdekur. Nuk e harroni atë që ju ka ndodhur, dhe  kështu heshtja  është si të luash lojën e strucit. E dini, nuk mund të fusësh kokën në rërë dhe të thuash se nuk është aty, sepse ajo është aty. Ndoshta, mendoj se është shumë më mirë ta elaborosh kolektivisht. Gjithashtu, këto krime në Kosovë janë kolektive. Ka një traumë kolektive në Kosovë. Njerëzit nuk u përdhunuan ose torturuan vetëm individualisht. Po, ndodhi edhe kjo, por ka kaq shumë prej tyre, e gjithë shoqëria është e përfshirë. Pra, t’i injorosh nuk funksionon.

Radio Kosova: Çfarë ndikimi shpresoni që ky libër i juaji dhe i Garentina Krajës do të ketë te brezat e rinj në Kosovë?

Anna di Lellio: Epo, të kuptojnë vërtet, të kuptojnë se çfarë ndodhi gjatë luftës, të kuptojnë pasojat afatgjata të asaj që ndodhi, sepse edhe ata, edhe pse nuk flasin për këtë ose duket sikur nuk e dinë, vuajnë nga disa nga këto pasoja, sepse trauma, sidomos trauma kolektive, transmetohet ndër breza. Pra kuptimi i përvojave të dhimbshme mund të të ndihmojë të ecësh përpara dhe të jetosh më mirë, edhe pse ato kohë dhe sfida kanë qenë shumë të vështira.

Radio Kosova: Çfarë roli mund të luajnë media dhe gazetarët në raportimin me përgjegjësi mbi historitë e dhunës seksuale gjatë luftës?

Anna di Lellio: Epo, ata luajnë një rol të madh, dhe me të vërtetë e shoh që në Kosovë ka pasur një përpjekje. Dua të them, më vjen në mend emri i Serbeze Haxhiaj, që ka shkruar për këtë temë. Media ka qenë e përfshirë në fushatën për pensionin, për miratimin e ligjit, dhe ata mbajnë historinë gjallë. Ata kanë bashkëndjerë shumë me viktimat. Pra mediet kane qenë afër  me  njerëz si Vasfije Krasniqi-Goodman, njerëz si Ramadan Gashi. Pra, dua të them, ekziston kjo vëmendje që është aty, dhe mendoj se po bëjnë një punë mjaft të mirë.

Radio Kosova: Si ka reaguar komuniteti ndërkombëtar ndaj dokumentimit të këtyre historive?

Anna di Lellio: Shumë njerëz nuk e dinë që Kosova ka qenë gjithashtu një rast i dhunës seksuale të përhapur dhe sistematike. Ata gjithmonë mendojnë për Bosnjën. Kur unë dhe Garentina flasim për këtë libër qoftë  në Shtetet e Bashkuara ose në Itali, ata mendojnë se po flasim për Bosnjën. Pra, shumë njerëz nuk kuptojnë vërtet se çfarë ndodhi në Kosovë, kjo edhe për shkak të propagandës që thuhet tani se viktimat janë serbë që nuk jetojnë në Kosovë. Është shumë e rëndësishme, me të vërtetë, që njerëzit ta kuptojnë çfarë ndodhi në Kosovë. Mendoj se po japim një kontribut për këtë, sepse sa herë që kemi një ngjarje në Shtetet e Bashkuara ose diku tjetër,  ky libër, kjo temë ka vëmendje shumë të madhe. Njerëzit thonë: mirë, ne nuk e kuptonim këtë botë. Njerëzit që kanë lexuar librin nuk e kuptonin këtë botë, por tani ata dinë pak më shumë. 

Radio Kosova: A shihni paralele midis Kosovës dhe shoqërive të tjera pas-konfliktit që keni studiuar?

Anna di Lellio: Epo, e di, kam dëgjuar për këtë, sigurisht, kam lexuar për këtë, por e kuptova shumë më mirë kur fillova të flasë me gratë e Kosovës, me gratë shqiptare në Kosovë. Kjo ndodhi gjatë organizimit të fushatës “Mendoj për ty” instilacion artistik shumë, shumë i rëndësishëm nga Alketa Xhafa. Ajo bëri një punë të mahnitshme, dhe ne punuam së bashku atëherë, dua të them, me mbështetje, sigurisht, duke bërë këtë fushatë në të gjithë Kosovën. Në këta rast për herë të parë kam takuar  të mbijetuarit, dhe ata më folën, dhe aty dëgjova historitë e tyre, dhe atëherë e kuptova vërtet dhe u përfshiva më shumë.  Kur filloi lufta në Ukrainë katër vjet më parë, menjëherë e dija çfarë do të ndodhte atje, dhe ky është një ndërgjegjësim që nuk do ta kisha pasur pa folur me gratë shqiptare.

Radio Kosova: Çfarë mësimesh mund të nxjerrin vendet e tjera nga përvoja e Kosovës me njohjen e të mbijetuarve?

Anna di Lellio: Mendoj se mund të nxjerrin shumë mësime, dhe e di që njerëz si Feride Rushiti janë tashmë të përfshirë në trajnimet e grave ose organizatave nga Ukraina se si të përballen me situatën, sepse ato kanë grumbulluar shumë përvojë gjatë viteve. Dhe tani ka një rrjet ndërkombëtar falë Fondacionit “Mugaëi.” Mugaëi ishte një mjek afrikan, i cili fitoi Çmimin Nobel disa vite më parë, nëse nuk gaboj. Dhe kështu ekziston një rrjet global, dhe Vasfije Krasniqi është një zë i madh për këtë organizatë. Pra, po, gratë e Kosovës mund të ndajnë me të tjerët atë që kanë mësuar të gjithë këto vite. Dhe ato po e bëjnë këtë.

Radio Kosova: Çfarë mesazhi do t’u jepnit të mbijetuarve që ende hezitojnë të flasin publikisht për përvojat e tyre?

Anna di Lellio: Nuk e di nëse mund të jap këshilla. Mund të jap vetëm mbështetje, sinqerisht. Mund t’u them të jenë të fortë. Mund t’u them se janë të bukur. Mund t’u them se nuk duhet t’u bëjë përshtypje kritika e të tjerëve, por, e dini, kjo është e vështirë t’u thuhet njerëzve që jetojnë atje, dhe për mua, unë nuk jetoj në atë lloj bote. Pra, thjesht dua të jap mbështetje ku mundem. Dhe mendoj se një nga gjërat që mund të bëj është të flas me të gjithë për atë që ata thonë ose të referoj atë që thonë. Pra, kur tregoj histori, është vetëm kur njerëzit kuptojnë. Kur lexojnë nga libri fjalët e tyre, atëherë njerëzit kuptojnë vërtet. Në mënyra abstrakte, nuk shpjegon me të vërtetë emocionet.

Radio Kosova: Sipas jush, si formëson gjinia narrativen më të gjerë të luftës në Kosovë?

Anna di Lellio: Po, e dini, kur punuam për këtë libër, intervistuam vetëm tre burra, sepse puna për këtë libër është bërë pesë vjet më parë. Duhet shumë kohë për të botuar një libër në Shtetet e Bashkuara. Por më vonë, për një kërkim tjetër, Garentina dhe unë kemi intervistuar burra. Vetë kam intervistuar katër prej tyre. Dhe e dimë që burrat gjithmonë janë viktima të dhunës seksuale, përveç që ata e quajnë torturë. Dhe mendoj se duhet të fillojmë ta quajmë dhunë seksuale, përdhunim, torturë, sepse kjo është. Por burrat duan ta quajnë torturë. Mendoj se do të ishte shumë e rëndësishme nëse më shumë burra do të flisni për këtë . Një burrë më tha: “Unë kuptoj që nuk është faji i grave. Unë nuk munda ta mbroj veten, dhe unë jam burrë. M’u drejtua një armë. Dhe çfarë bëj?” Shumë njerëz thonë: “Do të preferoja të vdisja,” por askush nuk dëshiron të vdesë. Dhe kjo, e dini, është e kuptueshme. Pra, kur kërcënohesh në këtë mënyrë, nuk mund të mbrosh veten. Kjo me të vërtetë ndihmon për të vendosur dhunën seksuale ndaj grave në  një perspektivë tjerë. Pra, burrat e shpjegojnë këtë dhe gjithashtu kuptojnë çfarë kalojnë gratë. Një burrë më tha: “Është ndryshe për mua sepse unë ende mund të dal jashtë. Unë ende mund të vazhdoj jetën time, të shkoj në punë, por këto gra janë të mbyllura në shtëpi.” Gjithashtu, sepse burrat nuk duhet të tregojnë, e dini, një grua e re që martohet pas luftës duhet t’ia thotë burrit të saj, por burri nuk duhet, burri nuk e tregon. Ai mund ta mbajë sekretin dhe kështu ndihet më pak i stigmatizuar, edhe pse sigurisht që kurrë nuk funksionon, sepse kur ata dalin në kafene mes burrave, ata e dinë bisedën që zhvillohet. Ata e dinë si flasin për të mbijetuarit dhe ndihen në anën e të mbijetuarve. Pra, sa më shumë burra të dalin përpara, mendoj se aq më mirë është që njerëzit të kuptojnë çfarë kalojnë gratë.

Radio Kosova: Nëse do të mund të ndryshonit një gjë në qasjen e Kosovës për të përballuar trashëgiminë e luftës, çfarë do të ishte dhe pse?

Anna di Lellio: Epo, thjesht të dëgjohen më shumë zëra për luftën. Pas përfundimit të luftës, askush nuk dëshiron të dëgjojë një histori viktimizimi, sepse njerëzit janë viktimizuar mjaftueshëm. Prandaj gjithmonë del historia e heroizmit, jo vetëm sepse njerëzit duan të flasin për atë që bënë, sa të mrekullueshëm ishin, por sepse shoqëria nuk do të pranojë viktimizimin. Por duhet të flitet për të, kështu që të gjithë zërat duhet të dëgjohen, të kuptohen dhe të përqafohen, sepse është i gjithë vendi që ka kaluar përmes kësaj. Pra, është një çështje e diskursit publik. Është çështje ndërhyrjeje, të ndihmohen të gjithë njerëzit që kanë nevojë për mbështetje, si morale ashtu edhe ekonomike. Mendoj se kjo është një kërkesë e madhe për shoqërinë, sepse nuk është një rast i veçantë. Kosova është si çdo vend tjetër. Në fakt Kosova, tregoi shumë unitet, por ajo që po ndodh në Kosovë është disi normale dhe mund ta kërkojmë, por gjithashtu ka kufij se çfarë mund të bëjë një shoqëri kaq e traumatizuar.